11 Σεπτεμβρίου 2001: Τα πρόσωπα πίσω από την τρομοκρατία

Οι αεροπειρατές που συμμετείχαν στις επιθέσεις, οι οποίες οργανώθηκαν από την Αλ Κάιντα, δεν ταίριαζαν στο στερεοτυπικό προφίλ του περιθωριοποιημένου ή οικονομικά εξαθλιωμένου ανθρώπου που οδηγείται στην τρομοκρατία.

Αρκετοί ήταν μορφωμένοι, προέρχονταν από μεσοαστικά ή ανώτερα κοινωνικά στρώματα και είχαν ζήσει για σημαντικά χρονικά διαστήματα στη Δύση.

«Η ριζοσπαστικοποίηση δεν έχει ταξικό πρόσημο»

Όπως εξηγεί στο CNN Greece η Δρ. Ιωάννα Πέρβου, Επίκουρη Καθηγήτρια Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου, Νομική Σχολή ΔΠΘ , «το μορφωτικό επίπεδο και το κοινωνικό προφίλ των αεροπειρατών επιβεβαιώνει ότι η ριζοσπαστικοποίηση (radicalization) δεν έχει ταξικό χαρακτήρα».

Παλαιότερα, τονίζει πώς γινόταν αποδεκτό ότι η ριζοσπαστικοποίηση ήταν αποτέλεσμα φτώχειας, οξείας ένδειας και ενίοτε περιθωριοποίησης συγκεκριμένων ομάδων.

Όντως, σε ένα επίπεδο ιδεοτυπικό, το «παραδοσιακό» προφίλ ενός τρομοκράτη θα ήταν ενός ανθρώπου που έχει τεθεί κοινωνικά στο περιθώριο και βιώνει αυτή του την απομάκρυνση από τον κοινωνικό ιστό, ως απόρριψη εξαιτίας κοινωνικών ή οικονομικών παραγόντων.

Αυτή η θέση όπως υπογραμμίζει αποτελούσε πάγια παραδοχή και έτσι για πολλά χρόνια ήταν η κρατούσα άποψη, τόσο επιστημονικά, όσο και σε επίπεδο δημοσίου διαλόγου.

Ωστόσο, η περίπτωση της 11ης Σεπτεμβρίου ανέδειξε, αφενός ότι καμία θεωρία δεν απηχεί απόλυτα την πραγματικότητα και αφετέρου ότι ακόμη και άτομα τα οποία μπορεί να έχουν μια δομημένη (με κοινωνικούς όρους) ζωή, λαμβάνοντας παιδεία και διαθέτοντας οικονομικούς πόρους, μπορεί και πάλι να ασπαστεί κάποια εξτρεμιστική ιδεολογία.

«Αυτή η μετατόπιση στο κλασικό προφίλ που υπήρχε για τους τρομοκράτες γέννησε με τη σειρά της μια διάχυτη ανασφάλεια στο κοινωνικό σύνολο, καθώς δυνητικά η τρομοκρατική απειλή θα μπορούσε να προκύψει από οπουδήποτε», αναφέρει.

Η παράλληλη ζωή μέσα στη δυτική μήτρα

Ένα από τα πιο δύσκολα ερωτήματα που ανέδειξε η περίπτωση των αεροπειρατών ήταν πώς άνθρωποι που είχαν ενσωματωθεί, σε διαφορετικό βαθμό, στις δυτικές κοινωνίες μπορούσαν ταυτόχρονα να προετοιμάζουν μια επίθεση πρωτοφανούς αγριότητας.

«Καταρχήν, οφείλουμε να πούμε ότι οι τρομοκρατικές επιθέσεις αποτελούν ακραία μορφή βίας, ακριβώς διότι αποσκοπούν στη δημιουργία πανικού και τρόμου στους πολίτες, θεωρώντας ότι αυτό θα λειτουργήσει ως μέσο πίεσης για τους εκάστοτε κυβερνώντες. Έτσι, είναι μια βία αδιάκριτή που εξ ορισμού αντίκειται σε οποιαδήποτε αρχή του δικαίου, ακόμα και σε όσα προβλέπει το δίκαιο χρήσης βίας και το ανθρωπιστικό δίκαιο», αναφέρει η Δρ. Πέρβου.

Δεύτερον, είναι σημαντικό να αναφερθεί, όπως υποστηρίζει, ότι το μοντέλο της δυτικής κοινωνίας δεν αποτελεί πάντοτε πανάκεια, αλλά σίγουρα οι φιλελεύθερες (σε επίπεδο προστασίας δικαιωμάτων) δημοκρατίες δυτικού τύπου, προσφέρουν πλαίσιο για την προστασία των πολιτών.

Με αυτά τα δεδομένα, προσθέτει ότι η «δυτική κοινωνία οφείλει να είναι ανοιχτή, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα άτομα που ανέπτυξαν έντονη αντικοινωνική συμπεριφορά, στηριζόμενη σε εξτρεμιστική ιδεολογία, να αποτελούν μέλη κοινωνιών που διέπονται από το κράτος δικαίου. Άρα, υπήρχε μια sui generis συνύπαρξη των τρομοκρατών με τους πολίτες που εντέλει επλήγησαν από τις επιθέσεις τους».

Επομένως, καταλήγει η ριζοσπαστικοποίηση δεν είναι πάντα εμφανής ή ορατή και δεν υπάρχει κάποιος δείκτης που θα μπορούσε εύκολα να την προβλέψει.

«Ωστόσο, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι σε πολλές δυτικές χώρες οι ακραίες πολιτικές απόψεις συχνά διαλανθάνουν της προσοχής που τους οφείλεται στον δημόσιο πολιτικό διάλογο και έτσι είναι πιθανό να επωάσουν εξτρεμιστικές ενέργειες», συμπληρώνει.

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο προφίλ τρομοκράτη

Η πορεία προς την υιοθέτηση ριζοσπαστικών απόψεων, σύμφωνα με την ειδικό, είναι πολυπαραγοντική. Συνήθως, το προφίλ των τρομοκρατών εξετάζεται και αξιολογείται ad hoc. Οι εμπειρίες ή τα βιώματα του κάθε ατόμου επιδρούν διαφορετικά στην προσωπικότητά του, δημιουργώντας μοναδικά ψυχογραφήματα.

Γι’ αυτό και το προφίλ ενός τρομοκράτη τονίζει πώς εξετάζεται κατά περίπτωση. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «ψυχογράφημα» που να μπορεί να εφαρμοστεί σε όλους.

Στην περίπτωση της 11ης Σεπτεμβρίου, ωστόσο, ξεχωρίζουν δύο παράγοντες. Ο πρώτος είναι η ιδεολογική απόρριψη του δυτικού κοσμικού και κοινωνικού μοντέλου.

Η Δρ. Πέρβου παραπέμπει στην έννοια που είχε διατυπώσει ο Francis Fukuyama, περί μιας «δράσης οπισθοπορείας ενάντια στον εκσυγχρονισμό».

Στο πλαίσιο αυτό, ο ριζοσπαστικός φονταμενταλισμός που τροφοδότησε ιδεολογικά τις τρομοκρατικές επιθέσεις δεν πρότεινε κάποιο νέο ανταγωνιστικό μοντέλο απέναντι στον δυτικό τρόπο ζωής, παρά μόνο απέρριπτε τον δυτικό κοσμικό χαρακτήρα.

Παράλληλα, προσθέτει και τις ιδεολογικές / θρησκευτικές παραμέτρους.

«Η υιοθέτηση του τζιχαντιστικού ισλαμισμού που αποδέχεται ότι η βία είναι ένα επιτρεπτό θρησκευτικά μέσο, το οποίο είναι ενίοτε και επιβεβλημένο ήταν ένα από τα ιδεολογικά ερείσματα των τρομοκρατών. Δεύτερον, σημαντικό ρόλο έπαιξε και ένα οιονεί αντι-δυτικό αίσθημα που είχε διογκωθεί μετά από στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή, αλλά και σε άλλες περιοχές», επισημαίνει.

Από την 11η Σεπτεμβρίου σε μια νέα εποχή ασφάλειας

Η αποτυχία να εντοπιστεί εγκαίρως η συγκεκριμένη απειλή οδήγησε σε μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας των δυτικών υπηρεσιών πληροφοριών.

Η ιδέα ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο και αναγνωρίσιμο «προφίλ τρομοκράτη» ουσιαστικά εγκαταλείφθηκε.

Σύμφωνα με την ίδια, αν υπήρχε ένα τέτοιο σταθερό προφίλ, οι υπηρεσίες ασφαλείας θα μπορούσαν να είχαν εντοπίσει έγκαιρα τουλάχιστον ορισμένες από τις ενδείξεις που θα προμήνυαν τις επιθέσεις.

Αντίθετα, εξηγεί πώς η αποτυχία σε αυτόν τον τομέα και η επικράτηση της θέσης ότι δεν αποτελεί μια αποκρυπτογραφημένη σταθερά, το ποιος δυνητικά είναι τρομοκράτης είχε ως αποτέλεσμα την περιστολή δικαιωμάτων για λόγους δημόσιας και εθνικής ασφάλειας.

Η αύξηση των μέτρων ασφαλείας σε δημόσιους χώρους, αεροδρόμια κ.λπ. ήταν αναπόφευκτη, προσθέτει.

«Παράλληλα, οι έλεγχοι σε κάθε πολίτη εντάθηκαν και δεν περιορίστηκαν, όπως παλαιότερα, σε απλά στοιχεία και δεδομένα, αλλά προστέθηκαν βιομετρικοί έλεγχοι που άσκησαν έντονη πίεση στην ιδιωτική σφαίρα προστασίας του καθενός», καταλήγει.