Όταν ο ήλιος νικά το σκοτάδι: Τα αρχαία μνημεία που «χαιρετούν» το χειμερινό ηλιοστάσιο

Το χειμερινό ηλιοστάσιο, που στον Βόρειο Ημισφαίριο πέφτει συνήθως στις 21 ή 22 Δεκεμβρίου, σηματοδοτεί το βαθύτερο σκοτάδι του έτους και, ταυτόχρονα, την απαρχή ενός νέου κύκλου. Είναι η ημέρα με τις λιγότερες ώρες φωτός, αλλά και το σημείο καμπής από το οποίο οι ημέρες αρχίζουν ξανά να μεγαλώνουν. Για τις αρχαίες κοινωνίες, αυτή η στιγμή δεν ήταν απλώς ένα αστρονομικό γεγονός, αλλά ένα κοσμικό ορόσημο ζωής, επιβίωσης και πνευματικής αναγέννησης.

Η σημασία του ηλιοστασίου αποτυπώνεται εντυπωσιακά σε μνημεία που σχεδιάστηκαν με απόλυτη ακρίβεια ώστε να «συλλαμβάνουν» το φως του ήλιου στη συντομότερη ημέρα του χρόνου. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο ταφικός τύμβος του Μέισχαου στα Όρκνεϊ της Σκωτίας. Αν και εξωτερικά μοιάζει με έναν απλό, χλοερό λόφο, στο εσωτερικό του κρύβει έναν λιθόκτιστο ταφικό θάλαμο και έναν διάδρομο μήκους περίπου δέκα μέτρων. Γύρω από το χειμερινό ηλιοστάσιο, το φως του δύοντος ήλιου διαπερνά τον διάδρομο και πλημμυρίζει τον τάφο, χαράσσοντας μια χρυσή λωρίδα φωτός στο πίσω τοίχωμα – μια σχεδόν τελετουργική στιγμή ανάμεσα στο σκοτάδι και την υπόσχεση της επιστροφής του φωτός.

Παρότι οι ακριβείς τελετουργίες και πεποιθήσεις των ανθρώπων που κατασκεύασαν το Μέισχαου παραμένουν άγνωστες, το νόημα του χειμερινού ηλιοστασίου ως «μεσονύχτιο του έτους» είναι σαφές: θάνατος και αναγέννηση, τέλος και αρχή, σε έναν αέναο κύκλο. Για τους προϊστορικούς πληθυσμούς, η κατανόηση των φυσικών κύκλων ήταν ζήτημα επιβίωσης. Η γνώση των εποχών καθόριζε το κυνήγι, τη συλλογή τροφής και αργότερα, με την εμφάνιση της γεωργίας, τη σπορά και τη συγκομιδή.

Δεν είναι τυχαίο ότι δεκάδες νεολιθικά μνημεία σε όλη την Ευρώπη ευθυγραμμίζονται με τον ήλιο του χειμερινού ηλιοστασίου. Το Στόουνχεντζ στην Αγγλία, το Νιούγκραντζ στην Ιρλανδία, οι λίθινοι κύκλοι του Κάλαναϊ στις Εξωτερικές Εβρίδες και το Λα Ρος ο Φε στη Βρετάνη της Γαλλίας αποτελούν εντυπωσιακές μαρτυρίες μιας κοινής κοσμοαντίληψης: το φως ως φορέας ζωής και ελπίδας. Στο Νιούγκραντζ, για παράδειγμα, η ανατολή του ήλιου την ημέρα του ηλιοστασίου φωτίζει τον εσωτερικό θάλαμο με μια ακρίβεια που εξακολουθεί να προκαλεί δέος.

Η παράδοση αυτή δεν έσβησε με το πέρασμα των αιώνων. Αντίθετα, επανεμφανίστηκε στη σύγχρονη τέχνη, ιδιαίτερα μέσα από το κίνημα της Land Art του 20ού αιώνα. Η Νάνσι Χολτ, με το έργο «Sun Tunnels» στην έρημο της Γιούτα, δημιούργησε τέσσερις τεράστιους τσιμεντένιους σωλήνες που πλαισιώνουν την ανατολή και τη δύση του ήλιου στα ηλιοστάσια, επαναφέροντας τον άνθρωπο σε άμεση επαφή με τους ρυθμούς της φύσης. Αντίστοιχα, ο Τζέιμς Τάρελ, με το φιλόδοξο έργο «Roden Crater» στην Αριζόνα, μετέτρεψε έναν ηφαιστειακό κώνο σε ένα παρατηρητήριο του ουρανού, όπου το φως του χειμερινού ήλιου γίνεται σχεδόν απτή εμπειρία.

Στην Ιαπωνία, το Παρατηρητήριο Ενούρα, έργο του φωτογράφου και αρχιτέκτονα Χιρόσι Σουγκιμότο, ολοκληρώθηκε το 2017 ως μια σύγχρονη «νεολιθική» εγκατάσταση. Τα κτίριά του είναι απόλυτα ευθυγραμμισμένα με την πορεία του ήλιου, με έναν ειδικό διάδρομο αφιερωμένο στο φως του χειμερινού ηλιοστασίου, που μετατρέπει το τοπίο σε ένα ζωντανό ρολόι του χρόνου.

Από τους προϊστορικούς τάφους έως τα σύγχρονα έργα τέχνης, τα μνημεία του χειμερινού ηλιοστασίου υπενθυμίζουν τη διαχρονική ανθρώπινη ανάγκη να κατανοήσει τη θέση του μέσα στο σύμπαν. Τιμούν το σκοτάδι, αλλά κυρίως τη νίκη του φωτός που επιστρέφει. Και ίσως γι’ αυτό, κάθε φορά που ο ήλιος ευθυγραμμίζεται ξανά με αυτές τις πέτρες και τους διαδρόμους, γεννιέται μέσα μας μια βαθιά, αρχέγονη βεβαιότητα: ότι το πιο σκοτεινό σημείο έχει ήδη περάσει.