Η πιο αλλόκοτη καλλιτεχνική πόλη της Ιταλίας ζητά μια δεύτερη ζωή

Η Gibellina ξαναχτίστηκε τη δεκαετία του 1970 ως μια ριζοσπαστική «ουτοπία της τέχνης»: γλυπτά, δημόσιες εγκαταστάσεις και πειραματική αρχιτεκτονική σε κάθε γωνιά. Κι όμως, παρά τον πλούτο των έργων, η πόλη παρέμεινε σχεδόν αόρατη στον τουριστικό χάρτη της Σικελίας. Λίγοι επισκέπτες άφηναν τις παραλίες του Σαν Βίτο Λο Κάπο ή το Παλέρμο για να βρεθούν σε αυτό το υπαίθριο μουσείο.

Το 2026 φιλοδοξεί να αλλάξει τα πάντα. Η Ιταλία ανακήρυξε την Gibellina πρώτη Πρωτεύουσα Σύγχρονης Τέχνης, εγκαινιάζοντας έναν ολόκληρο χρόνο εκθέσεων, παραστάσεων και καλλιτεχνικών παρεμβάσεων που στοχεύουν να «ξυπνήσουν» τα εγκαταλελειμμένα κτίρια και τις άδειες πλατείες. Για τον επισκέπτη, είναι μια σπάνια ευκαιρία να δει μια πόλη εν μέσω μεταμόρφωσης: μισή ζωντανό εργαστήριο πολιτισμού, μισή μνήμη μιας ανεκπλήρωτης υπόσχεσης.

Όταν βρέθηκα εκεί, το Teatro ετοιμαζόταν να ανοίξει ξανά, αυτή τη φορά ως εκθεσιακός χώρος. Σκαλωσιές, πρόχειρα κιγκλιδώματα και ίχνη υγρασίας συνυπήρχαν με γκράφιτι και εγκαταλελειμμένες ράμπες. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του προγράμματος, Αντρέα Κουζουμάνο, με ξενάγησε στον χώρο. Πολυσχιδής προσωπικότητα –μαέστρος, ποιητής, σκηνοθέτης και εικαστικός– εξηγεί ότι στόχος δεν είναι η «εξευγένιση» του κτιρίου, αλλά η ασφαλής επαναλειτουργία του, διατηρώντας την ωμή, βιομηχανική του αισθητική.

«Αυτή τη στιγμή είναι απλώς ένα γλυπτό. Θέλουμε να το κάνουμε ξανά κτίριο», λέει. Η πρώτη έκθεση θα φιλοξενήσει βιντεοεγκαταστάσεις των Masbedo και του Άντριαν Πάτσι, ενώ συνολικά οι καλλιτέχνες καλούνται να εντάξουν την ίδια την πόλη και τα κενά της στην καλλιτεχνική τους πρόταση. Τον Μάιο, οι Φραντσέσκο Λαουρέτα και Λουίτζι Πρεσίκτσε θα συνδυάσουν ανοιχτά μαθήματα σχεδίου στον δημόσιο χώρο με περφόρμανς σε εμβληματικά σημεία.

Η ιστορία της Gibellina είναι βαθιά τραυματική. Στις 14 Ιανουαρίου 1968, ένας καταστροφικός σεισμός ισοπέδωσε την παλιά πόλη στην κοιλάδα του Μπελίτσε, σκοτώνοντας περίπου 400 ανθρώπους και αφήνοντας δεκάδες χιλιάδες άστεγους. Η νέα πόλη χτίστηκε 10 χιλιόμετρα μακριά, με πρότυπα «Νέων Πόλεων» της Βόρειας Ευρώπης: φαρδιές λεωφόροι, ομοιόμορφες βίλες, σχεδιασμός ξένος προς τη σικελική πραγματικότητα.

«Το λάθος του κράτους ήταν ότι αντέγραψε μοντέλα που δεν ταίριαζαν ποτέ στη Σικελία», εξηγεί η καθηγήτρια αρχιτεκτονικής Αλεσάντρα Μπαντάμι από το Πανεπιστήμιο του Παλέρμο. «Οι κάτοικοι βρέθηκαν ξαφνικά σε ένα περιβάλλον που δεν αναγνώριζαν». Χωρίς θέσεις εργασίας, ο πληθυσμός άρχισε να φεύγει.

Τη δεκαετία του ’70, ο χαρισματικός δήμαρχος Λουντοβίκο Κοράο επιχείρησε μια τολμηρή λύση: να γεμίσει την πόλη με τέχνη. Προσκλήθηκαν γνωστοί αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες, δημιουργώντας ένα μοναδικό σύνολο δημόσιων έργων. Το αποτέλεσμα είναι μια παράξενη, σχεδόν εξωπραγματική πόλη, που θυμίζει ταυτόχρονα αμερικανικό προάστιο και ιταλική ενδοχώρα.

Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά έργα βρίσκεται η Chiesa Madre, η κεντρική εκκλησία, που χρειάστηκε 25 χρόνια για να ολοκληρωθεί. Τη νύχτα, η φωτισμένη γεωμετρία της μοιάζει με σκηνικό επιστημονικής φαντασίας. Τον Σεπτέμβριο θα φιλοξενήσει έκθεση του φωτογράφου Φραντσέσκο Μπελίνα.

Κι όμως, πολλές δημόσιες πλατείες παραμένουν άδειες. Το Sistema delle Piazze, σχεδιασμένο από τους Φράνκο Πουρίνι και Λάουρα Τέρμες, εντυπωσιάζει αρχιτεκτονικά αλλά αποτυγχάνει λειτουργικά. «Μια πόλη δεν είναι πίνακας ζωγραφικής», λέει η Μπαντάμι. «Οι πλατείες χρειάζονται ζωή, σκιά, παγκάκια, παιδιά».

Οι διοργανωτές ελπίζουν ότι οι συμμετοχικές δράσεις θα επαναφέρουν τους κατοίκους στον δημόσιο χώρο. Από τον Ιούλιο, έργο του Κοσοβάρου καλλιτέχνη Σίσλεϊ Ξάφα θα επιχειρήσει να «επανακατοικήσει» τις πλατείες.

Δεν συμμερίζονται όλοι την αισιοδοξία. Ο τοπικός καλλιτέχνης Νικολό Στάμπιλε φοβάται ότι, μόλις τελειώσει το 2026, τα κτίρια θα ξανακλείσουν. «Η τέχνη εδώ εγκαταλείπεται πολύ εύκολα», λέει, δείχνοντας ξεχασμένες εγκαταστάσεις προηγούμενων εκθέσεων.

Το μέλλον παραμένει αβέβαιο. Όμως, καθώς καλλιτέχνες φτάνουν, σκαλωσιές στήνονται και οι χώροι ανοίγουν ξανά, η Gibellina μοιάζει έτοιμη να ξαναζήσει – έστω προσωρινά – μέσα από το στοιχείο που όρισε την ταυτότητά της. Το 2026, η τέχνη της δίνει μια δεύτερη ευκαιρία.