Δεν ήταν δοχεία, αλλά λάμπες: Αινιγματικά κεραμικά της Χαλκολιθικής περιόδου αποκρυπτογραφούνται

Για χρόνια, τα λεγόμενα cornets – μικρά κεραμικά αγγεία σε χαρακτηριστικό κωνικό σχήμα – αποτελούσαν έναν από τους πιο επίμονους γρίφους της προϊστορικής αρχαιολογίας. Παρότι ήταν εξαιρετικά διαδεδομένα κατά τη Χαλκολιθική περίοδο (5000–3300 π.Χ.), η χρήση τους παρέμενε ασαφής.

Νέα συστηματική μελέτη από το Tel Aviv University έρχεται τώρα να προτείνει μια πειστική εξήγηση: τα αγγεία αυτά λειτουργούσαν ως λάμπες από κερί μέλισσας, πιθανότατα στο πλαίσιο τελετουργικών αγρυπνιών.

Τα κωνικά αγγεία έχουν εντοπιστεί σε πολλές θέσεις του σημερινού Ισραήλ, όπως η Ashkelon, το Ein Gedi, καθώς και σε άλλες χαλκολιθικές εγκαταστάσεις. Συχνά φέρουν επίχρισμα κεραμικού slip, σε ανοιχτές ή κοκκινωπές αποχρώσεις, γεγονός που υποδήλωνε ότι δεν επρόκειτο για πρόχειρα αντικείμενα.

Παρά την αφθονία τους, οι ερμηνείες για τη λειτουργία τους διέφεραν σημαντικά. Ορισμένοι ερευνητές είχαν προτείνει ότι σχετίζονταν με την παραγωγή γαλακτοκομικών προϊόντων, άλλοι ότι συνδέονταν με μεταλλουργικές δραστηριότητες, ενώ η θεωρία ότι χρησιμοποιούνταν ως λυχνίες παρέμενε αμφιλεγόμενη. Το βασικό επιχείρημα κατά αυτής της εκδοχής ήταν η απουσία εμφανών ιχνών αιθάλης στο εσωτερικό τους.

Η νέα έρευνα εστίασε σε μία από τις μεγαλύτερες συλλογές τέτοιων αντικειμένων από τη χαλκολιθική θέση Teleilat Ghassul. Οι επιστήμονες ανέλυσαν δεκάδες ακέραια αγγεία και εκατοντάδες θραύσματα, εξετάζοντας τόσο τη σύσταση του πηλού όσο και τα μικροσκοπικά κατάλοιπα στις επιφάνειες.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της μελέτης ήταν η μεγάλη ποικιλία στα υλικά και στην τεχνική κατασκευής. Ορισμένα αγγεία ήταν βαριά και συμπαγή, άλλα ελαφρύτερα και πιο πορώδη, ενώ η σύσταση του πηλού παρουσίαζε σημαντικές διαφοροποιήσεις. Παρά τις διαφορές αυτές, οι ερευνητές εντόπισαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: το εσωτερικό των αγγείων παρέμενε συστηματικά ατελές.

Η λείανση της εσωτερικής επιφάνειας θα ήταν τεχνικά εύκολη και δεν θα απαιτούσε ιδιαίτερο χρόνο. Ωστόσο, όπως σημειώνουν οι ερευνητές, φαίνεται ότι οι κατασκευαστές επέλεγαν συνειδητά να μην επενδύσουν προσπάθεια σε αυτό το στάδιο. Η πιθανή εξήγηση είναι ότι το περιεχόμενο των αγγείων κάλυπτε σταθερά το εσωτερικό τους, καθιστώντας περιττή την περαιτέρω επεξεργασία.

Το καθοριστικό εύρημα της έρευνας ήταν η ανίχνευση ιχνών αιθάλης μέσα σε ορισμένα αγγεία. Η παρουσία αυτών των καταλοίπων επιβεβαιώνει ότι πραγματοποιούνταν καύση στο εσωτερικό τους, ενισχύοντας τη θεωρία της χρήσης τους ως λυχνιών. Παράλληλα, πειραματικές αναπαραγωγές έδειξαν ότι το κερί μέλισσας μπορεί να εξηγήσει τόσο τη λειτουργία των αγγείων όσο και την περιορισμένη εμφάνιση έντονων ιχνών καύσης.

Ακολουθώντας τον «κύκλο ζωής» των αντικειμένων, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα cornets κατασκευάζονταν γρήγορα και πιθανότατα από τους ίδιους τους συμμετέχοντες σε τελετουργικές πρακτικές. Η χρήση τους συνδέεται με αγρυπνίες και τελετουργικά δρώμενα, τα οποία απεικονίζονται και στις τοιχογραφίες της Teleilat Ghassul.

Η μελέτη δεν επιλύει απλώς έναν τεχνικό γρίφο. Προσφέρει μια νέα οπτική για τις κοινωνικές και τελετουργικές πρακτικές της Χαλκολιθικής περιόδου, αναδεικνύοντας τον ρόλο του φωτός όχι μόνο ως πρακτικό μέσο, αλλά και ως στοιχείο συμβολικής σημασίας. Ένα φαινομενικά απλό κεραμικό αντικείμενο αποδεικνύεται τελικά φορέας πολιτισμικών και τελετουργικών νοημάτων – και ένας αρχαιολογικός γρίφος δεκαετιών φαίνεται πως, επιτέλους, βρήκε τη λύση του.