Σημαντικά ευρήματα υποβρύχιας ανασκαφής σε ναυάγιο πλοίου του 1802 στα Κύθηρα

Το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ, που βυθίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων, ήταν ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του Λόρδου Elgin, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά αρχαιοτήτων, μεταξύ άλλων και μέρους του γλυπτού αρχιτεκτονικού διακόσμου των μνημείων της Ακρόπολης.

Κατά την φετινή ανασκαφική περίοδο, υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου, Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη - Ροδοστάμου, Αναπληρωτή Προϊστάμενου της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, διερευνήθηκαν περιοχές δυτικά και βόρεια από το σωζόμενο σκαρί του πλοίου.

Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχώρησε μια διακοσμητική σταγόνα θραύσματος, της οποίας οι διαστάσεις συγκρίνονται με εκείνες του επιστυλίου του Παρθενώνα.

Η ολοκλήρωση της συντήρησης και της μελέτης του θραύσματος θα ρίξει φως για το μνημείο από το οποίο προέρχεται το θραύσμα.

Η επιχείρηση της υποβρύχιας ανασκαφής

Αρχικά ορίσθηκε ανασκαφική τομή, η οποία ονομάσθηκε συμβατικά Τομή 1/2025, σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων δυτικότερα του σωζόμενου σκαριού. Σκοπός της τομής στη θέση αυτή ήταν να διερευνηθεί κατά πόσο είχαν τυχόν διατηρηθεί- κατάλοιπα από το σκαρί του πλοίου. Κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίσθηκαν ίχνη του πλοίου, γεγονός που μάλλον επιβεβαιώνει την υπόθεση, ότι το σκαρί του πλοίου μετά τη βύθισή του, παρέμεινε για αρκετό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα, με αποτέλεσμα να αποσυντεθεί πλήρως και σχετικά γρήγορα.

Σε αυτό συνέβαλλε καθοριστικά και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του φορτίου το 1802, όταν οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου, λόγω της δυσκολίας πρόσβασης στο εσωτερικό του, οδηγήθηκαν στην διάνοιξη εισόδου προς το αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου. Πρόκειται για το σημείο, όπου είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουση του πλοίου στα βράχια, όπως περιγράφεται, άλλωστε, και στις επιστολές του γραμματέα του Λόρδου Elgin, William Hamilton, ο οποίος συντόνιζε, κατ’ εντολή του, την όλη διαδικασία ανέλκυσης του φορτίου.

Η διαδικασία αυτή συνέβαλε, ώστε το μεγαλύτερο τμήμα του σκαριού του πλοίου να καταστραφεί ολοσχερώς. Η ανασκαφή της τομής 1/2025 ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου -1μ. από την επιφάνεια του πυθμένα (-21,9μ. από την επιφάνεια της θάλασσας), χωρίς να εντοπισθούν ίχνη από το σκαρί του πλοίου.

Η δεύτερη ανασκαφική τομή διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου (Τομή 2/2025), με στόχο να διαπιστωθεί η τυχόν διασπορά καταλοίπων του σκαριού προς την περιοχή αυτή.

Αν και κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων από το πέτσωμα του πλοίου, εντούτοις εντοπίσθηκαν αντικείμενα προερχόμενα από τον εξαρτισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης.

Ακόμα εντοπίσθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου. Η επιχάλκωση προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ φαίνεται ότι το κατώτερο τμήμα του, και κυρίως η τρόπιδα, ενισχυόταν επιπλέον από φύλλα μολύβδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα τμήμα της επιχάλκωσης, το οποίο τοποθετείται ακριβώς στο σημείο σύνδεσης των φύλλων του χαλκού με τα φύλλα του μολύβδου.

Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχωρίζει τμήμα πήλινης πλάκας, η οποία σχετίζεται πιθανώς με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα του πλοίου.

Τέλος, ιδιαίτερα αναφορά πρέπει να γίνει στον εντοπισμό ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου.

Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, που ανήκει, είτε σε κανόνα επιστυλίου, είτε σε πρόμοχθο γείσου.

Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκ. (μήκος) x 4,7 εκ. (πλάτος), η δε σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκ και ύψος 2,2 εκ..

Οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αν. Ορλάνδου, αναφορικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνος. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου προερχόμενο από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ και το οποίο στην πλειονότητά του ανελκύσθηκε κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802. Η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη θα δώσει περισσότερα στοιχεία για το μνημείο από το οποίο προέρχεται.

Στην υποβρύχια ανασκαφή περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού και συγκεκριμένα οι: Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, Άρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης, Μαρία Τσόκλα.