«Θύελλα» στο Μεξικό για τα έργα της Φρίντα Κάλο: Φόβοι μόνιμης «εξορίας» στην Ισπανία

Έντονη αναταραχή έχει προκαλέσει στον καλλιτεχνικό κόσμο του Μεξικού η απόφαση για τη μεταφορά μίας από τις σημαντικότερες συλλογές μεξικανικής τέχνης του 20ού αιώνα στην Ισπανία, στο πλαίσιο συμφωνίας με τη Banco Santander.

Η συλλογή, που περιλαμβάνει περίπου 160 έργα —ανάμεσά τους δημιουργίες της Frida Kahlo και του Diego Rivera— αναμένεται να μεταφερθεί το καλοκαίρι του 2026 στο νέο πολιτιστικό κέντρο Faro Santander στην Ισπανία. Ωστόσο, η ασάφεια γύρω από τη διάρκεια της παραμονής τους έχει πυροδοτήσει έντονες αντιδράσεις.

Ανοιχτή επιστολή και έντονη ανησυχία

Σχεδόν 400 καλλιτέχνες, ιστορικοί τέχνης και επιμελητές υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή, ζητώντας από την κυβέρνηση σαφείς απαντήσεις για το μέλλον των έργων. Στο επίκεντρο της ανησυχίας βρίσκεται κυρίως η τύχη των έργων της Κάλο, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί «καλλιτεχνικά μνημεία» από το μεξικανικό κράτος ήδη από το 1984.

Ο ιστορικός Φρανσίσκο Μπερζούνσα προειδοποιεί ότι «είναι ευκολότερο να δει κανείς έργα της Κάλο στο εξωτερικό παρά στο ίδιο το Μεξικό», τονίζοντας τη σημασία τους για την εθνική πολιτισμική ταυτότητα.

Η επίμαχη συμφωνία

Η συλλογή Gelman —που πλέον φέρει την ονομασία Gelman Santander— ανήκε αρχικά στους συλλέκτες Ζακ και Νατάσα Γκέλμαν και αποκτήθηκε το 2023 από τη μεξικανική οικογένεια Zambrano. Περιλαμβάνει, εκτός από Κάλο και Ριβέρα, έργα σημαντικών καλλιτεχνών όπως ο Rufino Tamayo και ο David Alfaro Siqueiros.

Σύμφωνα με τη συμφωνία, η Banco Santander θα αναλάβει τη συντήρηση, την έρευνα και την έκθεση των έργων. Ωστόσο, δηλώσεις του διευθυντή του Faro Santander περί «μόνιμης παρουσίας» της συλλογής στην Ισπανία ενίσχυσαν τις υποψίες ότι η μεταφορά ενδέχεται να μην είναι προσωρινή.

Νομικά και πολιτισμικά διακυβεύματα

Το μεξικανικό νομικό πλαίσιο θεωρεί τα έργα της Κάλο αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας, επιτρέποντας την έξοδό τους μόνο προσωρινά. Η ευθύνη για την επιστροφή τους ανήκει στο Εθνικό Ινστιτούτο Καλών Τεχνών και Λογοτεχνίας (Inbal).

Ωστόσο, επικριτές της συμφωνίας υποστηρίζουν ότι οι όροι είναι ασαφείς και ενδέχεται να επιτρέψουν παρατάσεις επ’ αόριστον. Σύμφωνα με πληροφορίες, η συμφωνία προβλέπει δυνατότητα επέκτασης έως και μετά το 2030, γεγονός που εντείνει τις ανησυχίες.

Πολιτικές διαβεβαιώσεις, αλλά επιφυλάξεις

Η πρόεδρος του Μεξικού, Claudia Sheinbaum, δήλωσε ότι η πρόθεση της κυβέρνησης είναι η παραμονή της συλλογής στη χώρα, ενώ η υπουργός Πολιτισμού υποστήριξε ότι η μεταφορά είναι προσωρινή και τα έργα θα επιστρέψουν έως το 2028.

Ανάλογη ήταν και η θέση της Banco Santander, η οποία διαβεβαίωσε ότι δεν τίθεται θέμα μόνιμης απομάκρυνσης.

Ένα ζήτημα ταυτότητας

Παρά τις διαβεβαιώσεις, η δυσπιστία παραμένει έντονη. Για πολλούς, το ζήτημα ξεπερνά μια απλή διακρατική συμφωνία: αφορά τον έλεγχο και τη διαχείριση της πολιτιστικής μνήμης.

Όπως σημειώνουν οι αντιδρώντες, η πιθανή απώλεια ενός τόσο σημαντικού μέρους του έργου της Κάλο θα σήμαινε και αποδυνάμωση της ίδιας της αφήγησης της μεξικανικής ταυτότητας.

Σε μια εποχή όπου τα μεγάλα ιδρύματα διεκδικούν ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στη διαχείριση της τέχνης, η υπόθεση αυτή αναδεικνύει ένα διαρκές ερώτημα: σε ποιον ανήκει τελικά η πολιτιστική κληρονομιά;