Γιατί η Γιουροβίζιον παραμένει απρόβλεπτη μετά από 70 χρόνια, σύμφωνα με την επιστήμη

Από το 1956, όταν ξεκίνησε ο διαγωνισμός, εκατομμύρια τηλεθεατές τον παρακολουθούν κάθε χρόνο, ενώ ταυτόχρονα έχει παραχθεί ένας τεράστιος όγκος καταγεγραμμένου υλικού: τραγούδια, βαθμολογίες, γλώσσες, αλλαγές κανόνων, συστήματα ψηφοφορίας. Ελάχιστα μεγάλα πολιτιστικά γεγονότα έχουν τεκμηριωθεί τόσο συστηματικά και για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, αναφέρει το Phys.org.

Αυτό ακριβώς αξιοποίησε ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Ντιρκ Χέλμπινγκ, καθηγητή Υπολογιστικών Κοινωνικών Επιστημών στο Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Ζυρίχης . Οι ερευνητές εξέτασαν πώς οι χώρες που συμμετέχουν στη Eurovision, αλλά και οι ίδιοι οι διοργανωτές, «μαθαίνουν» ο ένας από τον άλλο και πώς αυτή η συλλογική μάθηση έχει αλλάξει τον διαγωνισμό μέσα στις δεκαετίες. Η ιδέα προέκυψε όταν ο επιστήμονας της πολυπλοκότητας Λουίς Αμαράλ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Νορθγουέστερν των ΗΠΑ, επισκέφθηκε την ομάδα του Χέλμπινγκ κατά τη διάρκεια μιας διοργάνωσης της Eurovision.

Μαζί με τον Άρθουρ Καπότσι, μέλος της ομάδας του Χέλμπινγκ, οι ερευνητές ανέλυσαν σχεδόν 1.800 τραγούδια από την 70χρονη ιστορία του διαγωνισμού. Συνδύασαν κλασική συλλογή δεδομένων, αναλύσεις από το Spotify, αξιολόγηση στίχων, μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης και γλωσσικά δεδομένα. Κάθε τραγούδι μετρήθηκε με βάση περισσότερες από 35 παραμέτρους, όπως η χορευτικότητα, η ακουστικότητα, το συναίσθημα, η γλώσσα, το είδος και η θεματολογία. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Royal Society Open Science.

Τρεις φάσεις στην εξέλιξη της Eurovision

Οι ερευνητές διακρίνουν τρεις μεγάλες φάσεις στην εξέλιξη της Eurovision. Η πρώτη, από το 1958 έως το 1974, ήταν η «φάση διαμόρφωσης». Τότε οι εμφανίσεις ήταν εξαιρετικά διαφορετικές μεταξύ τους. Οι χώρες τραγουδούσαν σχεδόν αποκλειστικά στις εθνικές τους γλώσσες, τα μουσικά στυλ διέφεραν έντονα και δεν υπήρχαν ακόμη σαφείς στρατηγικές επιτυχίας. Η έμφαση δεν δινόταν τόσο στη νίκη όσο στην προβολή της ιδιαίτερης πολιτιστικής ταυτότητας κάθε χώρας.

Ακολούθησε η «φάση εδραίωσης», που διήρκεσε έως το 2003. Σε αυτήν την περίοδο, οι συμμετέχουσες χώρες άρχισαν να μαθαίνουν συστηματικά η μία από την άλλη. Ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως πιασάρικες μελωδίες ή στίχοι που μπορούσε να κατανοήσει ένα διεθνές κοινό, αποδείχθηκαν επιτυχημένα και υιοθετήθηκαν σταδιακά από όλο και περισσότερους διαγωνιζόμενους. Την ίδια στιγμή, οι κανόνες σταθεροποιήθηκαν και ο διαγωνισμός έγινε πιο προβλέψιμος.

Από το 2004 και μετά, οι ερευνητές μιλούν για «φάση επέκτασης». Οι διοργανωτές προσπάθησαν να αντισταθμίσουν την αυξανόμενη ομοιομορφία των συμμετοχών, καλώντας νέες χώρες στον διαγωνισμό και τροποποιώντας επανειλημμένα το σύστημα ψηφοφορίας. Στόχος ήταν να διατηρηθεί το ενδιαφέρον, η ποικιλία και το στοιχείο της έκπληξης. Για τον Χέλμπινγκ, η Eurovision είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός συν-εξελικτικού συστήματος, δηλαδή ενός συστήματος στο οποίο οι παράγοντες επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Μόλις οι επιτυχημένες στρατηγικές εδραιωθούν, οι διοργανωτές αλλάζουν τους κανόνες για να τις διαλύσουν, έτσι ώστε ο διαγωνισμός να μη γίνεται βαρετός.

Το «φαινόμενο της Κόκκινης Βασίλισσας»

Τα δεδομένα δείχνουν καθαρές τάσεις. «Με την πάροδο του χρόνου, τα τραγούδια έγιναν πιο mainstream ποπ και πιο χορευτικά, αλλά πλέον σχεδόν όλα τραγουδιούνται στα αγγλικά», λέει ο Καπότσι. Αυτά τα χαρακτηριστικά διατηρήθηκαν επειδή αποδείχθηκαν επιτυχημένα για μεγάλο διάστημα. Όμως, όταν σχεδόν όλοι τα υιοθετούν, παύουν να προσφέρουν πλεονέκτημα. Οι ερευνητές το αποκαλούν «φαινόμενο της Κόκκινης Βασίλισσας», από τον χαρακτήρα του βιβλίο «Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων».

«Αυτό που κάποτε ήταν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα είναι πλέον το στάνταρ», λέει ο Καπότσι. «Τα αγγλόφωνα ποπ τραγούδια με χορευτικό ρυθμό γίνονται βασική προϋπόθεση».

Έτσι, όποιος θέλει να κερδίσει χρειάζεται πλέον κάτι επιπλέον, κάτι που να ξεφεύγει από τον κανόνα. Χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία ξεχωρίζουν επειδή επιμένουν συχνά στη γλώσσα τους, παρότι αυτό δεν θεωρείται ένας από τους καθιερωμένους παράγοντες επιτυχίας. Για τους ερευνητές, αυτή η επιλογή δεν είναι αδυναμία αλλά στρατηγική: αξιοποιούν την πολιτιστική τους ταυτότητα για να διαφοροποιηθούν.

Και η ίδια η διοργάνωση «μαθαίνει»

Αλλά δεν μαθαίνουν μόνο οι χώρες. Μαθαίνουν και οι διοργανωτές. «Δεν υπάρχει μία φόρμουλα επιτυχίας που θα λειτουργεί πάντα, ούτε για τις συμμετέχουσες χώρες ούτε για τους διοργανωτές», λέει ο Χέλμπινγκ. Η εισαγωγή των ημιτελικών το 2004, λόγω της αύξησης των συμμετοχών, και η καθιέρωση δύο ημιτελικών από το 2008 ήταν μια τέτοια θεσμική προσαρμογή. Αντίστοιχα, το σύστημα ψηφοφορίας άλλαξε αρκετές φορές: μετά την εισαγωγή του televoting στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και τις επικρίσεις για τακτικές ή γεωπολιτικές ψήφους, οι επιτροπές επανήλθαν ώστε να εξισορροπηθεί η δημοφιλία με τη μουσική αξιολόγηση.

Η σημασία της μελέτης, σύμφωνα με τους ερευνητές, ξεπερνά την ποπ κουλτούρα. Παρόμοιες δυναμικές – προσαρμογή, σύγκλιση, απώλεια ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος – εμφανίζονται σε πολλά σύνθετα συστήματα, από την ακαδημαϊκή έρευνα έως τις επιχειρήσεις. Όταν μια επιτυχημένη προσέγγιση υιοθετείται από όλους, το πεδίο ομογενοποιείται και χρειάζεται κάποια απόκλιση για να υπάρξει νέα ώθηση.

Η ανάγκη της Eurovision να παραμένει απρόβλεπτη

Αν και το ποσοστό ψήφων που συγκεντρώνουν οι νικητές έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό σταθερό από την πρώτη διοργάνωση, η συμπεριφορά των ψηφοφόρων έχει αλλάξει δραματικά. Τα προηγούμενα χρόνια, ορισμένες χώρες πέτυχαν συστηματικά ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο επιτυχίας για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τελικά, όμως, ο κύκλος των νικητών έχει ανοίξει περισσότερο.

Με τις θεσμικές αλλαγές, ειδικά κατά τη φάση της επέκτασης, οι νίκες έχουν κατανεμηθεί όλο και πιο ομοιόμορφα. Οι χώρες που κυριαρχούσαν στο παρελθόν είδαν το προβάδισμά τους να μειώνεται και οι νικητές να αλλάζουν πιο συχνά. Η μελέτη υποδηλώνει ότι οι αλλαγές στους κανόνες βοήθησαν στην εξισορρόπηση του αγωνιστικού πεδίου και στη μείωση της προβλεψιμότητας των αποτελεσμάτων.

«Ο διαγωνισμός πρέπει να συνεχίσει να εξελίσσεται για να παραμένει ενδιαφέρων», λέει ο Χέλμπινγκ.

Παρά την εκτενή ανάλυση δεδομένων, ο Χέμπλινγκ ομολογεί ότι «δεν βρήκαμε μια φόρμουλα που εγγυάται την επιτυχία». Η Eurovision θα συνεχίσει να εκπλήσσει – και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμή της.