Γιατί ο πίνακας του Πικάσο που σόκαρε τον κόσμο πριν 100 χρόνια συνεχίζει να προκαλεί

Όταν ο Πάμπλο Πικάσο παρουσίασε το 1907 σε στενούς φίλους και καλλιτέχνες τον νέο του πίνακα στο ατελιέ του στο Παρίσι, η αντίδραση ήταν σχεδόν καθολικά αρνητική. Ο Ζορζ Μπρακ φέρεται να παρομοίασε την εμπειρία με το να «πίνει κανείς πετρέλαιο», ενώ ο Ανρί Ματίς χαρακτήρισε τις γυναικείες μορφές του έργου «αποκρουστικές».

Ο πίνακας ήταν το περίφημο «Les Demoiselles d’Avignon», έργο που σήμερα θεωρείται σημείο καμπής στην ιστορία της μοντέρνας τέχνης και θεμέλιο του κυβισμού. Ωστόσο, χρειάστηκαν σχεδόν δέκα χρόνια μέχρι να παρουσιαστεί δημόσια, καθώς η ωμότητα και η αισθητική του είχαν προκαλέσει σοκ ακόμη και στους πιο προοδευτικούς καλλιτέχνες της εποχής.

Το έργο απεικονίζει πέντε γυμνές γυναίκες σε έναν οίκο ανοχής της Βαρκελώνης, με παραμορφωμένα σώματα, αιχμηρές γραμμές και πρόσωπα που θυμίζουν αφρικανικές μάσκες. Με αυτόν τον πίνακα, ο Πικάσο εγκατέλειψε τη ρεαλιστική απεικόνιση και άνοιξε τον δρόμο σε μια νέα καλλιτεχνική γλώσσα που επηρέασε ολόκληρο τον 20ό αιώνα.

Σύμφωνα με τη Ζοάν Σνρες, επιμελήτρια του Musée National Picasso στο Παρίσι, ο Πικάσο «δεν άλλαξε μόνο ένα στοιχείο της ζωγραφικής· τα άλλαξε όλα ταυτόχρονα». Αυτή η ριζική ανατροπή ήταν που έκανε το έργο τόσο αμφιλεγόμενο.

Ωστόσο, η επιρροή της αφρικανικής τέχνης στο έργο παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο συζητημένα ζητήματα γύρω από τον πίνακα. Λίγους μήνες πριν δημιουργήσει τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν», ο Πικάσο είχε έρθει σε επαφή με αφρικανικές μάσκες και γλυπτά στο Musée d’Ethnographie du Trocadéro στο Παρίσι, εμπειρία που επηρέασε καθοριστικά την αισθητική του.

Παρά τις εμφανείς αναφορές, ο ίδιος ο καλλιτέχνης φέρεται να υποβάθμιζε δημόσια την επιρροή της αφρικανικής τέχνης στο έργο του, γεγονός που αργότερα οδήγησε σε κατηγορίες περί πολιτισμικής οικειοποίησης.

Η συζήτηση αυτή αναζωπυρώνεται σήμερα μέσα από το έργο του σύγχρονου Αμερικανού ζωγράφου Henry Taylor, ο οποίος επανερμήνευσε τον διάσημο πίνακα το 2007 με το έργο «From Congo to the Capital and Black Again». Το έργο παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στο Musée Picasso στο Παρίσι, στο πλαίσιο της μεγάλης αναδρομικής έκθεσης του καλλιτέχνη.

Ο Taylor διατηρεί τη βασική σύνθεση του πίνακα του Πικάσο, όμως αντικαθιστά τις λευκές μορφές με μαύρες φιγούρες, φέρνοντας στο προσκήνιο τη σχέση του κυβισμού με την αφρικανική τέχνη και θέτοντας ερωτήματα γύρω από τη φυλή, την εκπροσώπηση και την εξουσία στην ιστορία της τέχνης.

Παράλληλα, η νέα εκδοχή διαφοροποιείται και στον τρόπο που παρουσιάζονται οι γυναίκες. Ενώ οι μορφές του Πικάσο θεωρούνται από πολλούς επιθετικές και βίαια κατακερματισμένες, οι φιγούρες του Taylor εμφανίζονται πιο ανθρώπινες και δυναμικές.

Ο πίνακας του Πικάσο, που κάποτε είχε προκαλέσει αποστροφή, θεωρείται σήμερα ένα από τα σημαντικότερα έργα της μοντέρνας τέχνης και εκτίθεται μόνιμα στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA). Παρ’ όλα αυτά, περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη δημιουργία του, συνεχίζει να προκαλεί έντονες συζητήσεις γύρω από την τέχνη, την επιρροή, την αποικιοκρατία και τη γυναικεία αναπαράσταση.