Bookreads: Όταν ο κόσμος αρνείται να υπακούσει - Η πρόκληση του Χάρτμουτ Ρόζα

Ο Hartmut Rosa θεωρείται σήμερα μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης κοινωνικής θεωρίας. Το έργο του έχει επικεντρωθεί στις έννοιες της κοινωνικής επιτάχυνσης, της αλλοτρίωσης και του «συντονισμού» (resonance), δηλαδή της δυνατότητας του ανθρώπου να συνδέεται ουσιαστικά με τον κόσμο γύρω του.

Η «Ανελεγξιμότητα» (The Uncontrollability of the World) αποτελεί ουσιαστικά τη συμπύκνωση αυτής της σκέψης και ίσως το πιο προσβάσιμο βιβλίο του για το ευρύ κοινό.

Το βασικό επιχείρημα του βιβλίου είναι απλό αλλά βαθιά ανατρεπτικό: η νεωτερική κοινωνία έχει οικοδομηθεί πάνω στην υπόσχεση ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει ολοένα και πιο προβλέψιμος, διαχειρίσιμος και ελέγξιμος. Όμως οι πιο σημαντικές εμπειρίες της ζωής —η αγάπη, η φιλία, η τέχνη, η πίστη, ακόμη και η δημοκρατία— ανήκουν ακριβώς στη σφαίρα αυτού που δεν μπορεί να ελεγχθεί πλήρως. Σύμφωνα με τον Ρόζα, όσο περισσότερο προσπαθούμε να κυριαρχήσουμε στον κόσμο, τόσο περισσότερο χάνουμε τη δυνατότητα να βιώσουμε μια ζωντανή σχέση μαζί του.

Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στην ικανότητά του να μετατρέπει ένα αφηρημένο φιλοσοφικό ζήτημα σε καθημερινή εμπειρία. Η εμμονή με την παραγωγικότητα, τη μέτρηση, την αυτοβελτίωση και τη διαρκή διαθεσιμότητα παρουσιάζεται όχι ως πρόοδος χωρίς κόστος, αλλά ως μια διαδικασία που συχνά απονεκρώνει την ανθρώπινη εμπειρία. Ο Ρόζα δεν προτείνει την εγκατάλειψη της τεχνολογίας ή της οργάνωσης· υποστηρίζει όμως ότι μια ζωή πλήρως σχεδιασμένη είναι τελικά μια ζωή χωρίς έκπληξη και χωρίς πραγματική συνάντηση με τον κόσμο.

Παρά τη γοητεία του, το βιβλίο έχει δεχθεί και κριτική. Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι η θεωρία του «συντονισμού» και της «ανελεγξιμότητας» παραμένει σε μεγάλο βαθμό κανονιστική και δυσκολεύεται να απαντήσει σε συγκεκριμένα πολιτικά ή κοινωνικά προβλήματα. Άλλοι θεωρούν ότι ο Ρόζα εξιδανικεύει ορισμένες μορφές εμπειρίας και δεν εξηγεί επαρκώς πώς μπορούν να μεταφραστούν οι ιδέες του σε κοινωνικούς θεσμούς ή πολιτικές πρακτικές.

Ωστόσο, η σημασία της Ανελεγξιμότητας δεν βρίσκεται τόσο στις λύσεις που προτείνει όσο στη διάγνωση που προσφέρει. Σε μια εποχή αλγορίθμων, τεχνητής νοημοσύνης, βιομετρικών δεδομένων και αδιάκοπης βελτιστοποίησης, το βιβλίο θέτει ένα ερώτημα που γίνεται ολοένα πιο επίκαιρο: τι χάνουμε όταν προσπαθούμε να ελέγξουμε τα πάντα; Η απάντηση του Ρόζα είναι ότι χάνουμε ακριβώς εκείνο που κάνει τη ζωή να αξίζει να βιωθεί.