Ο Χρήστος Θεοδωρίδης στο Επί Σκηνής: «Ζούμε στη χειρότερη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας»

«Το θέατρο για μένα πρέπει να θέτει ερωτήματα», λέει ο Χρήστος Θεοδωρίδης, ενώ πιστεύει πως «η ύπαρξη του θεάτρου είναι πολιτική».

«Κατ' αρχάς, νομίζω ότι το θέατρο από μόνο του είναι πολιτικό, γιατί είναι από τους τελευταίους τόπους, αν όχι o τελευταίος, στον οποίο διακινούνται ελεύθερα και χωρίς, ας πούμε, εμπόδια, οι ιδέες μεταξύ σκηνής και κοινού.

Δηλαδή, είναι ένα μέρος όπου απρόσκοπτα, για δύο, δυόμισι, τρεις, μία ώρα, μπορεί ο κόσμος να συνδιαλεχθεί με αυτές τις ιδέες, να τις σκεφτεί, να τις προχωρήσει μέσα στο μυαλό του και να φύγει με έναν τρόπο, κάπως, αν κρατήσω ακόμα το ρομαντικό εαυτό μου, αλλαγμένος. Οπότε, θεωρώ ότι από μόνο του είναι, η ύπαρξη του θεάτρου, δηλαδή, είναι πολιτική. Βασίζεται στην πολιτική».

Ο Χρήστος Θεοδωρίδης ανήκει στη γενιά των δημιουργών που αντιμετωπίζουν το θέατρο ως πεδίο διαλόγου και όχι ως χώρο βεβαιοτήτων.

«Πάντα ξεκινάω από το κείμενο, πάντα με συγκινούν τα κείμενα», μας λέει, αναζητώντας έργα που «θεωρώ ότι μπορεί να πει τώρα κάτι στην κοινωνία».

Με αφορμή την παράσταση «Πέρσες», μιλά για την τραγωδία των ηττημένων, την επικαιρότητα του Αισχύλου και τα όρια της τέχνης απέναντι σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Χρήστο Θεοδωρίδη:

Οι «Πέρσες» είναι ένα έργο για τους ηττημένους και όχι για τους νικητές. Τι σας συγκίνησε περισσότερο σε αυτή τη ματιά του Αισχύλου σήμερα;

Χρήστος Θεοδωρίδης: Στη ματιά του Αισχύλου σήμερα, καταρχάς έχω την αίσθηση ότι, όσο μπήκα μέσα στη διαδικασία να το μελετήσω, κατάλαβα πως δεν έχει γράψει στην ουσία ένα αντιπολεμικό έργο. Έγραψε ένα έργο που μιλάει για την τάξη σε όλα τα πράγματα και για το μέτρο σε όλα τα πράγματα.

Δηλαδή, δεν προτείνει ακριβώς το «όχι στον πόλεμο», ενώ στην αρχή πίστευα ότι ήταν καθαρά αντιπολεμικό. Προτείνει έναν πόλεμο χωρίς Ύβρη, όπως υπάρχει και μέσα στο έργο.

Αυτό είναι που χρεώνεται και στον Ξέρξη, ως τον άνθρωπο που, λόγω της αλαζονείας του, έπεσε στην Ύβρη και ουσιαστικά έφερε την καταστροφή στον λαό του. Παρ’ όλα αυτά, εγώ εμμένω σε μια άλλη διάσταση. Μάλλον επειδή ζούμε, για μένα, στη χειρότερη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας, όχι μόνο λόγω της κατάντιας των κοινωνιών και του εκφασισμού τους, αλλά και λόγω των αδιάκοπων πολέμων που υπάρχουν ανά τον κόσμο, η ματιά μου ήθελε, για τώρα, να στραφεί στην επιθυμία για το τέλος της έννοιας του πολέμου.

Οπότε, εστίασα περισσότερο στο αντιπολεμικό στοιχείο. Και όσον αφορά τους ηττημένους, θεωρώ πως είναι όντως η τραγωδία των ηττημένων, γιατί μιλάει για τους ανθρώπους που είναι πάντα τα θύματα των πολέμων, καθώς η εξουσία ποτέ δεν χάνει στην ουσία. Ακόμα κι αν χάσει μια χώρα έναντι μιας άλλης, η εξουσία δεν επηρεάζεται.

Πάντα αυτοί που δέχονται τα αποτελέσματα των πολέμων είναι ο απλός λαός. Και ο απλός λαός είναι πάντα οι χαμένοι. Οπότε, από εκεί ορμώμενος, θεωρώ ότι αυτή είναι η τραγωδία των ηττημένων.

Η παράσταση χαρακτηρίζεται ως μια σύγχρονη πολιτική ανάγνωση της τραγωδίας. Πόσο δύσκολο είναι να μιλήσεις πολιτικά στο θέατρο, χωρίς να γίνει διδακτικό;

Χρήστος Θεοδωρίδης: Κατ’ αρχάς, νομίζω ότι το θέατρο από μόνο του είναι πολιτικό, γιατί είναι από τους τελευταίους τόπους, αν όχι ο τελευταίος, στον οποίο διακινούνται ελεύθερα και χωρίς εμπόδια, ας πούμε, οι ιδέες μεταξύ σκηνής και κοινού.

Δηλαδή, είναι ένα μέρος όπου, απρόσκοπτα, για δύο, δυόμισι, τρεις, μία ώρα, μπορεί ο κόσμος να συνδιαλεχθεί με αυτές τις ιδέες, να τις σκεφτεί, να τις προχωρήσει μέσα στο μυαλό του και να φύγει με έναν τρόπο, κάπως — αν κρατήσω ακόμα τον ρομαντικό εαυτό μου — αλλαγμένος. Οπότε θεωρώ ότι από μόνο του, η ύπαρξη του θεάτρου είναι πολιτική. Βασίζεται στην πολιτική.

Υπάρχει, ωστόσο, μια διαφοροποίηση ανάμεσα στην ουσία της πολιτικής και στο πολιτικό θέμα. Όταν μιλάμε, ας πούμε, για πολιτικά θέματα που έχει αυτό το έργο, νομίζω ότι αν η δική σου σκέψη, του δημιουργού και των συντελεστών, είναι προς μια κατεύθυνση όπου δεν θέλεις να διδάξεις, αλλά να προβληματιστείς — γιατί στην ουσία το θέατρο για μένα πρέπει να θέτει ερωτήματα — αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν προσφέρει διεξόδους.

Προσφέρει διεξόδους, προσφέρει σκέψεις που με έναν τρόπο μπορεί να αλλάξουν ή να δώσουν μια διαφορετική οπτική στο κοινό. Όσο πιο ανοιχτό όμως είναι το σύστημα που προσφέρεις, όσο πιο πολιτικά τα θέματα, τόσο πιο μη διδακτικό γίνεται. Είναι λίγο δύσκολο, η αλήθεια είναι.

Και εγώ παλεύω πολύ με αυτό, στο πόσο τελικά να μην διδάξεις. Γιατί αναγκαστικά ο δημιουργός, στη συγκεκριμένη περίπτωση εγώ, έχει τη δική του οπτική, τα δικά του συμπεράσματα, οπότε είναι δύσκολο να μην βάλεις έντονα αυτή τη δική σου οπτική, να μην καταλήξεις σε συμπεράσματα. Πολλές φορές βάζω τον εαυτό μου να αναρωτιέται.

Λέω: ναι, αυτό πιστεύω, αλλά μήπως συμβαίνει κάτι άλλο; Και το θέατρο με έχει βοηθήσει, η αλήθεια είναι, να αναρωτηθώ για πράγματα που τα θεωρούσα δεδομένα μέχρι τώρα.

Αν δεν κάνω λάθος, είναι η πρώτη φορά που κατεβαίνεις στην Επίδαυρο ως σκηνοθέτης. Υπήρξε φόβος ή βάρος απέναντι σε αυτόν τον χώρο και την τεράστια ιστορία του;

Χρήστος Θεοδωρίδης: Η αλήθεια είναι ότι μέχρι τώρα δεν με έχει πιάσει κανένα άγχος. Το μόνο άγχος που έχω είναι αυτό που με πιάνει πάντα: να είμαι όσο γίνεται πιστός, με τον δικό μου τρόπο, απέναντι στο νόημα του κειμένου. Γιατί εγώ πάντα ξεκινάω από το κείμενο, πάντα με συγκινούν τα κείμενα. Γι’ αυτό και μου είναι πολύ δύσκολο να αποφασίσω ότι θέλω να κάνω ένα συγκεκριμένο έργο. Δεν έχω ποτέ κάποια συγκεκριμένη, ας το πούμε, «αποθήκη» κειμένων που θα ήθελα κάποια στιγμή να ανεβάσω.

Πάντα η αίσθησή μου είναι ότι το κείμενο που διαβάζω εκείνη τη στιγμή θέλω να το κάνω τώρα, γιατί θεωρώ ότι μπορεί να πει κάτι στην κοινωνία τώρα. Και αυτό είναι πάντα μια δική μου δυσκολία, μια ανημποριά, ας πούμε, γιατί δεν βρίσκω εύκολα κείμενα τα οποία θεωρώ ότι είναι σωστό να γίνουν τη συγκεκριμένη στιγμή. Οπότε, νομίζω ότι το μόνο άγχος που με έχει πιάσει είναι πραγματικά να είμαι όσο γίνεται πιο πιστός στο πνεύμα του κειμένου.

Και λέω στο πνεύμα και όχι ακριβώς στον τρόπο του κειμένου, αλλά σε αυτό που θέλω να κάνω με το πνεύμα του. Γιατί πάντα ξεκινάω από τα κείμενα. Άμα ήθελα να κάνω κάτι άλλο, θα διάλεγα κάτι άλλο. Οπότε, νομίζω ότι το μόνο μου άγχος είναι αυτό.

Τώρα, όσον αφορά όλα τα παραλειπόμενα και όλα αυτά που θα ακολουθήσουν μετά την παράσταση, για κάποιο λόγο νιώθω έτοιμος γι’ αυτό.

Δηλαδή, προφανώς δεν θα αρέσει σε όλους. Όταν ανοίγει αυτή η βεντάλια σε τόσο πολύ κόσμο, υπάρχει πολύ περισσότερος κόσμος που παρατηρεί, βλέπει και επισκέπτεται το έργο σου, πολύ περισσότερος από ό,τι θα μπορούσε να έρθει σε ένα θέατρο στην Αθήνα.

Είναι περισσότεροι από τους ανθρώπους με τους οποίους συνήθως επικοινωνεί η τέχνη σου. Και μέσα σε αυτή την ποσότητα ανθρώπων, σίγουρα υπάρχουν άνθρωποι που έχουν άλλες οπτικές σε σχέση με την αρχαία τραγωδία, άλλες επιδιώξεις και άλλες προσδοκίες. Δεν μπορείς να τους ικανοποιήσεις όλους.

Σίγουρα πρέπει να ικανοποιήσεις αυτό που εσύ έχεις μέσα στο μυαλό σου, τη δική σου χημεία με το έργο και τον κόσμο του. Οπότε, δεν με έχει πιάσει κάποιο άγχος σε σχέση με τον ίδιο τον χώρο. Σίγουρα είναι μια πρόκληση το πώς αυτό που έχω συνηθίσει να κάνω σε κλειστούς χώρους θα λειτουργήσει σε ανοιχτό χώρο και δη σε έναν χώρο όπως η Επίδαυρος, που έχει και αυτό το μέγεθος και αυτή την ιστορία.

Αλλά μέχρι εκεί.

Οι «Πέρσες» γράφτηκαν από έναν άνθρωπο που είχε ζήσει τον πόλεμο. Πιστεύεις ότι το έργο αποκτά άλλη σημασία σε μια εποχή όπου η εικόνα της καταστροφής είναι καθημερινή;

Χρήστος Θεοδωρίδης: Το συσχετίζω από την άποψη ότι τελικά πρόκειται για ένα σύγχρονο έργο. Ναι, είναι σύγχρονο. Αυτό θέλω να πω.

Οι «Πέρσες» είναι το μοναδικό ολοκληρωμένο σωζόμενο έργο που διαθέτουμε και αναφέρεται σε ένα σύγχρονο, για την εποχή του, ιστορικό γεγονός. Υπάρχουν αναφορές και σε άλλα έργα που πραγματεύονταν σύγχρονα ιστορικά γεγονότα, όμως οι «Πέρσες» είναι το μόνο που σώζεται ακέραιο.

Με αυτή την έννοια, διαφοροποιείται σαφώς από την υπόλοιπη αρχαία ελληνική δραματουργία, η οποία ασχολείται κυρίως με μυθικούς κύκλους και άλλα θέματα.

Γι’ αυτό μπορώ να πω ότι συναντά μια σύγχρονη τάση του θεάτρου, δηλαδή την ενασχόληση με γεγονότα και καταστάσεις που συμβαίνουν τώρα και μεταφέρονται στη σκηνή.

Με έναν τρόπο, λοιπόν, οι «Πέρσες» αποτελούν το πρώτο δείγμα μιας τάσης που το θέατρο βιώνει πολύ έντονα τα τελευταία χρόνια.

Τι μπορεί ακόμη να αλλάξει μία θεατρική παράσταση στον θεατή του 2026;

Χρήστος Θεοδωρίδης: Παλιότερα, πριν από δέκα χρόνια, θα σου έλεγα ότι μια παράσταση μπορεί να αλλάξει τα πάντα: την κοσμοθεωρία του θεατή, τον τρόπο που σκέφτεται, την πολιτική και την κοινωνική του σκέψη.

Έχω την αίσθηση ότι με τα χρόνια έχω γίνει πολύ κυνικός, ίσως και επειδή έχω παρατηρήσει αρκετά την κοινωνία, στον βαθμό που μου αναλογεί. Νομίζω ότι πλέον είμαι ευχαριστημένος αν αλλάξει έστω ένας ή δύο ή τρεις άνθρωποι, έστω για τρεις, τέσσερις ή πέντε ώρες μετά την παράσταση.

Νομίζω ότι, στην ουσία, το θέατρο μπορεί να δείξει κάποιους δρόμους, να προσφέρει μια εμπειρία στην οποία αργότερα μπορεί να ανατρέξεις, κυρίως μέσα από αυτό που αισθάνθηκες ως θεατής, και ίσως να αναγνωρίσεις κάτι από αυτήν σε μια κατάσταση που σε προβληματίζει εκείνη τη στιγμή.

Από την άλλη, το να αλλάξει πραγματικά συνειδήσεις, νομίζω ότι δεν μπορεί. Σίγουρα, όμως, μπορεί να συμβάλει σε αυτή τη διαδρομή.

Παρ' όλα αυτά, αυτή η αδυναμία του θεάτρου, παρότι κάποια στιγμή με έκανε να αναρωτηθώ αν πρέπει να σταματήσω να το κάνω, τελικά δεν αποτελεί λόγο για να το εγκαταλείψω.

Γιατί πιστεύω πολύ σε αυτή την ικανότητα να οδηγείς τον κόσμο προς κάτι που εσύ, τουλάχιστον, θεωρείς ότι είναι το σωστό μέρος.

Θεωρώ ότι ακόμη και αυτές οι μικρές μετατοπίσεις, και όχι απαραίτητα οι μεγάλες αλλαγές, είναι πολύ σημαντικές. Και σίγουρα αυτό δεν μπορεί να με σταματήσει από το να προσπαθώ. Νομίζω, μάλιστα, ότι δεν μπορεί να σταματήσει κανέναν καλλιτέχνη, όχι μόνο στο θέατρο, να προσπαθεί να αλλάξει τα πράγματα, ανεξαρτήτως της δύναμης με την οποία προσλαμβάνονται αυτά από το κοινό.