Bookreads: Γιαπωνέζικο μυστήριο, αμερικάνικο νουάρ και μια νύφη που...δεν συγχωρεί

Το καλοκαίρι αυτό τα ράφια με τη μεταφρασμένη πεζογραφία γέμισαν με τρεις πολύ διαφορετικές, αλλά εξίσου σκοτεινές, ιστορίες. Ένας Ιάπωνας επιθεωρητής κυνηγά μια φαινομενική διπλή αυτοκτονία μέσα από τα δρομολόγια των τρένων. Ένας ιδιωτικός ντετέκτιβ στο Λος Άντζελες του 1958 ξετυλίγει το τραυματικό παρελθόν μιας γυναίκας που πρόκειται να παντρευτεί έναν πάμπλουτο επιχειρηματία. Και μια νύφη, λίγα λεπτά μετά τον γάμο της, μεταμορφώνεται σε μηχανή εκδίκησης. Τρία βιβλία, τρεις εκδοτικοί οίκοι με μακρά παράδοση στη μεταφρασμένη λογοτεχνία, μία κοινή συνισταμένη: το έγκλημα ως καθρέφτης της κοινωνίας.

«Τόκυο εξπρές»: Tο ταξίδι που εγκαινίασε το ιαπωνικό μυστήριο

Από τις εκδόσεις Άγρα κυκλοφόρησε το «Τόκυο εξπρές» του Σεϊτσό Ματσουμότο, ένα μυθιστόρημα που πρωτοεκδόθηκε το 1958 και θεωρείται σήμερα ένα από τα πιο φημισμένα αστυνομικά μυθιστορήματα της σύγχρονης Ιαπωνίας. Η πλοκή ξεκινά από μια φαινομενική διπλή αυτοκτονία εραστών σε έναν βραχώδη όρμο στον κόλπο της Χάκατα, πίσω από την οποία κρύβεται ένα σκοτεινό υπουργικό σκάνδαλο. Ο επιθεωρητής Μιχάρα, στο επίκεντρο της έρευνας, περιδιαβαίνει τα μπαρ του Τόκυο αναζητώντας διασυνδέσεις και χρηματισμούς, ενώ οι μετακινήσεις του με τρένο —από την Καμάκουρα ως το Χοκάιντο— μοιάζουν αρχικά με ταξιδιωτική περιήγηση σε όλη τη χώρα, μέσα από ένα τοπίο γεμάτο ωράρια και δρομολόγια.

Ο Ματσουμότο, γεννημένος το 1909 στη Φουκουόκα, ήταν κατά βάση αυτοδίδακτος και εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο μόλις στα σαράντα του, καθιερώνοντας σύντομα το όνομά του ως μαίτρ της ιαπωνικής αστυνομικής λογοτεχνίας — η δημοτικότητά του, ακολούθησε στενά τους ρυθμούς της οικονομικής ανάπτυξης της μεταπολεμικής Ιαπωνίας. Το βιβλίο εγκαινίασε ουσιαστικά το είδος του μυθιστορήματος μυστηρίου στην Ιαπωνία, στηριγμένο στη σχολαστική εξέταση δεδομένων —ωράρια, χάρτες, δρομολόγια τρένων— ενώ το υπόρρητο σχόλιό του για την αδίστακτη ανάπτυξη των μεγάλων εταιρειών στη μεταπολεμική Ιαπωνία του προσδίδει και μια σαφή πολιτική διάσταση. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για ένα αστυνομικό μυθιστόρημα-ντοκουμέντο μιας χώρας που ανασυγκροτείται, όπου το έγκλημα λειτουργεί ως πρόσχημα για την κοινωνική ανατομία.

«Σύλβια»: Tο αίνιγμα μιας γυναίκας και το σκοτεινό πρόσωπο της Αμερικής

Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφόρησε η «Σύλβια» του Howard Fast, σε μετάφραση Χρήστου Οικονόμου. Η υπόθεση: ένας πάμπλουτος επιχειρηματίας, ο Φρέντρικ Σάμερς, αναθέτει στον ιδιωτικό ντετέκτιβ Άλαν Μάκλιν να ερευνήσει το παρελθόν της γυναίκας που σκοπεύει να παντρευτεί, της Σύλβια Γουέστ. Όπως περιγράφει η Ελένη Γκίκα στο Fractal, η αναζήτηση ξεκινά από μια φωτογραφία και μια ποιητική συλλογή και οδηγεί τον ντετέκτιβ από το Μπέβερλι Χιλς και τη Νέα Υόρκη ως το Πίτσμπουργκ, το Ελ Πάσο και το Μεξικό — μια αντίστροφη διαδρομή που ξετυλίγει σταδιακά ένα παιδικά τραυματικό παρελθόν, γεμάτο στέρηση και κακοποίηση.

Η κριτικός περιγράφει το βιβλίο ως κάτι παραπάνω από ένα απλό νουάρ μυστήριο: το χαρακτηρίζει ταυτόχρονα ατμοσφαιρική ιστορία αγωνίας, ένα διπλό ψυχαναλυτικό πορτρέτο και, βαθύτερα, μια σκοτεινή αφήγηση για την ίδια την Αμερική — για το καλοστιλβωμένο πρόσωπό της και το παρελθόν που δεν σβήνει ποτέ τελείως. Σε ένα σημείο του κειμένου της παραθέτει μια χαρακτηριστική φράση του μυθιστορήματος, που λειτουργεί σχεδόν σαν άρθρο πίστης του συγγραφέα: όσο ταπεινός κι αν είναι ο άνθρωπος, παραμένει «η μεγαλύτερη ελπίδα του κόσμου — η μόνη ελπίδα».

Ο ίδιος ο Χάουαρντ Φαστ (1914-2003) είναι μια φιγούρα εξίσου νουάρ με τους ήρωές του. Πολλά από τα βιβλία του, όπως και η «Σύλβια», κυκλοφόρησαν με το ψευδώνυμο E.V. Cunningham. O συγγραφέας —γνωστός κυρίως ως δημιουργός του «Σπάρτακου»— υπήρξε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Αμερικής, αρνήθηκε να καταθέσει ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών του γερουσιαστή Μακάρθι και φυλακίστηκε για περιφρόνηση του Κογκρέσου — μια βιογραφία διωγμού που φωτίζει διαφορετικά την εμμονή του με κρυμμένα, ένοχα παρελθόντα.

«Η νύφη φόρεσε μαύρα»: H γέννηση του «roman noir»

Από τις εκδόσεις Κυψέλη κυκλοφόρησε «Η νύφη φόρεσε μαύρα» του Κορνέλ Γούλριτς (Cornell Woolrich), σε μετάφραση Γιώργου Κ. Θεοχάρη και Χίλντα Παπαδημητρίου. Η υπόθεση δεν αφήνει περιθώρια παρεξήγησης ως προς το πού οδηγεί: η ηρωίδα, Τζούλι, χάνει τον σύζυγό της ελάχιστα λεπτά μετά τον γάμο τους και μεταμορφώνεται σε εκδικητική μηχανή, αποφασισμένη να εντοπίσει και να εξοντώσει, έναν προς έναν, τους υπεύθυνους για τον θάνατό του.

Το μυθιστόρημα, που εκδόθηκε το 1940, ήταν το πρώτο ολοκληρωμένο εγχείρημα του Γούλριτς στο αστυνομικό είδος και η επίδρασή του υπήρξε τόσο ευρεία ώστε συνέβαλε στην καθιέρωση της γαλλικής σχολής του roman noir στη λογοτεχνία, αλλά και του film noir στον κινηματογράφο. Ο Γούλριτς (1903-1968) υπήρξε ένας από τους πολυγραφότατους συγγραφείς μυθιστορημάτων αγωνίας του εικοστού αιώνα, με πάνω από διακόσια πενήντα βιβλία μυστηρίου στο ενεργητικό του· το 1948 τιμήθηκε με το Βραβείο Έντγκαρ της Αμερικανικής Ένωσης Συγγραφέων Μυστηρίου για τη συνεισφορά του στο διήγημα μυστηρίου. Το βιβλίο έγινε ακόμη πιο γνωστό μέσα από τη μεταφορά του στη μεγάλη οθόνη από τον Γάλλο σκηνοθέτη Φρανσουά Τριφό, μια ταινία που το έχει καταστήσει σημείο αναφοράς για γενιές λάτρεις του νουάρ σινεμά.

Τρεις δρόμοι προς το ίδιο σκοτάδι

Τι κοινό έχουν, τελικά, ένας Ιάπωνας επιθεωρητής που μελετά δρομολόγια τρένων, ένας Αμερικανός ντετέκτιβ που ανασυνθέτει ένα τραυματισμένο παρελθόν και μια νύφη σε πένθος που μετατρέπεται σε άγγελο εκδίκησης; Οι τρεις ιστορίες γράφτηκαν σε διαφορετικές δεκαετίες —το 1940 και το 1958, δύο φορές— κι όμως μοιράζονται την ίδια πεποίθηση: πως το έγκλημα δεν είναι ποτέ απλώς ένα αίνιγμα προς λύση, αλλά ένα παράθυρο σε κάτι πολύ μεγαλύτερο — μια χώρα που ανασυγκροτείται, μια κοινωνία με τις πληγές της κρυμμένες κάτω από το γυαλιστερό προσωπείο της, μια ανθρώπινη ψυχή που αρνείται να λησμονήσει. Η ταυτόχρονη επανεμφάνισή τους στα ελληνικά δείχνει και κάτι ακόμη: πως το κλασικό «μαύρο» μυθιστόρημα —ιαπωνικό, αμερικανικό, νουάρ ή αστυνομικό αίνιγμα— συνεχίζει να βρίσκει αναγνωστικό κοινό, δεκαετίες μετά την πρώτη του κυκλοφορία.