Τα «μάτια των εραστών»: Η παράξενη και ρομαντική συλλογή που κρύβει ιστορίες αγάπης

Ήταν ένα μάτι που τράβηξε την προσοχή τους. Ένα μικροσκοπικό, ζωγραφισμένο μάτι, τοποθετημένο σε ένα δαχτυλίδι με μπλε σμάλτο, διαμάντια και μαργαριτάρια. Ο Ντέιβιντ και η Ναν Σκίερ δεν είχαν ξαναδεί κάτι παρόμοιο.

Βρισκόταν ανάμεσα στα αντικείμενα μιας έκθεσης αντικών στη Βοστώνη, την οποία το ζευγάρι είχε επισκεφθεί στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν ο Ντέιβιντ, ο οποίος σήμερα είναι συνταξιούχος οφθαλμίατρος, βρισκόταν στην πόλη για ένα ιατρικό συνέδριο.

Το βλέμμα του μικροσκοπικού πορτρέτου ήταν στραμμένο στο πλάι, σαν να κοιτούσε κάτι που βρισκόταν μακριά. Το ζευγάρι αγόρασε το δαχτυλίδι. Δεν γνώριζε ακόμη ότι αυτή η αγορά θα γινόταν η απαρχή μιας εμμονής που θα διαρκούσε τέσσερις δεκαετίες.

Σήμερα, οι Σκίερ διαθέτουν 158 τέτοια αντικείμενα: δαχτυλίδια, καρφίτσες, βραχιόλια, μενταγιόν, κουτιά, πορτοφόλια, ακόμη και μια κούπα τσαγιού. Όλα φέρουν μικροσκοπικές απεικονίσεις ματιών και ανήκουν σε μια ιδιαίτερη κατηγορία αντικειμένων που είναι γνωστή ως «μάτια των εραστών» (lover's eyes).

Η συλλογή τους έχει παρουσιαστεί σε μουσειακή έκθεση που ταξίδεψε σε διαφορετικές πόλεις, ενώ έχει αποτελέσει και αντικείμενο βιβλίου. Μάλιστα, μια νέα έκδοση αναμένεται να κυκλοφορήσει την επόμενη χρονιά.

Ένα μάτι ως ερωτικό μήνυμα

Τα «μάτια των εραστών» έγιναν δημοφιλή στην Αγγλία της γεωργιανής εποχής, λίγο πριν από το 1800. Ήταν μικροσκοπικά πορτρέτα που συνδέθηκαν με τον έρωτα, τον αρραβώνα, τον γάμο, τον αποχωρισμό αλλά και το πένθος.

Η ιστορία που συνδέεται περισσότερο με την παράδοση αφορά τον μελλοντικό βασιλιά Γεώργιο Δ΄, ο οποίος, όταν ήταν ακόμη πρίγκιπας της Ουαλίας, ερωτεύτηκε τη Μαρία Φιτζέρμπερτ, μια καθολική κοινή θνητή. Οι δυο τους παντρεύτηκαν κρυφά, σε έναν γάμο που θεωρήθηκε παράνομος.

Σε μια από τις προσπάθειές του να την κερδίσει, ο Γεώργιος φέρεται να της έστειλε μια μικρή υδατογραφία που απεικόνιζε το μάτι του. Η χειρονομία έγινε σύμβολο της σχέσης τους και συνέβαλε στη διάδοση της μόδας.

Όπως λέει η ιστορικός τέχνης και ειδικός στις μικρογραφίες Ελ Σούσαν, τα αντικείμενα αυτά δεν προορίζονταν αποκλειστικά για ερωτευμένα ζευγάρια. Μπορούσαν να δοθούν ως αναμνηστικά πριν από έναν μακρύ αποχωρισμό, ως δώρα γάμου ή αρραβώνα, αλλά και ως ενθύμια νεκρών αγαπημένων προσώπων.

Σε μια εποχή πριν από τη φωτογραφία, ένα τέτοιο αντικείμενο μπορούσε να κρατήσει κυριολεκτικά πάνω του την εικόνα ενός ανθρώπου.

Η ταυτότητα που χάθηκε

Το πρώτο δαχτυλίδι των Σκίερ αγοράστηκε από τη Νέα Υόρκη έμπορο αντικών Έντιθ Βέμπερ, στην οποία αποδίδεται και η καθιέρωση του όρου «lover's eye».

Η Βέμπερ είχε προειδοποιήσει τη Ναν Σκίερ να μην πλένει τα χέρια της φορώντας το δαχτυλίδι, καθώς το ζωγραφισμένο μάτι ήταν τόσο ευαίσθητο ώστε μπορούσε να καταστραφεί ακόμη και από το νερό.

Υπήρχε όμως και μια άλλη προειδοποίηση, πιο μυστηριώδης: η ιστορία πίσω από το αντικείμενο.

Οι Σκίερ γνωρίζουν ότι το δαχτυλίδι χρονολογείται περίπου στο 1790. Δεν γνωρίζουν όμως ποιο πρόσωπο απεικονίζεται σε αυτό.

Και ακριβώς αυτή η ανωνυμία είναι που κάνει τα «μάτια των εραστών» τόσο γοητευτικά.

«Φτιάχτηκαν για να είναι ανώνυμα», εξηγεί ο Ντέιβιντ Σκίερ. «Δεν γνωρίζουμε τίποτα για το πρόσωπο που απεικονίζεται. Αυτό είναι μέρος της ίντριγκας».

Πολλά από τα αντικείμενα της συλλογής περιλαμβάνουν επιπλέον στοιχεία: αρχικά, επιγραφές, ακόμη και τούφες μαλλιών. Ένα μενταγιόν, για παράδειγμα, συνδυάζει ένα μπλε μάτι, αρχικά και πλεγμένα μαλλιά με μια ξεχωριστή τούφα στην άλλη πλευρά.

Υπάρχουν επίσης ακόμη πιο σπάνιες παραλλαγές. Σε ορισμένα αντικείμενα, αντί για μάτι εμφανίζονται ζωγραφισμένα χείλη. Οι ειδικοί γνωρίζουν σήμερα ελάχιστα τέτοια παραδείγματα. Ένα από αυτά βρίσκεται στη συλλογή των Σκίερ: ένα βραχιόλι του οποίου το κούμπωμα ανοίγει και αποκαλύπτει ένα στόμα μέσα σε σύννεφα.

Από την αριστοκρατία στα κοσμηματοπωλεία

Τα μικροσκοπικά πορτρέτα υπήρχαν στην Αγγλία για περισσότερους από τρεις αιώνες, όμως τα «μάτια των εραστών» αποτέλεσαν μια ιδιαίτερη εξέλιξη.

Μόλις περίπου δώδεκα καταξιωμένοι μικρογράφοι δημιουργούσαν τέτοια πορτρέτα στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν καλλιτέχνες όπως ο Τζορτζ Ένγκλεχαρτ και ο Ρίτσαρντ Κόσγουεϊ.

Αρχικά, τέτοιου είδους αντικείμενα αποτελούσαν προνόμιο των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Το ίδιο το κόσμημα στο οποίο τοποθετούνταν η μικρογραφία μπορούσε να είναι ιδιαίτερα περίτεχνο και ακριβό.

«Η Δούκισσα του Ντέβονσαϊρ δεν ήθελε απαραίτητα το ίδιο πράγμα που είχε η σύζυγος του χασάπη», σημειώνει η Σούσαν, εξηγώντας πώς η μόδα ξεκίνησε από την αριστοκρατία και σταδιακά πέρασε σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.

Προς το 1890, τα «μάτια των εραστών» επέστρεψαν στη μόδα, αυτή τη φορά μέσα από μεγάλους οίκους κοσμημάτων όπως η Tiffany. Οι οίκοι απασχολούσαν μικρογράφους που ζωγράφιζαν τα μάτια των πελατών τους. Ωστόσο, τα έργα συνήθως δεν έφεραν την υπογραφή των καλλιτεχνών, γεγονός που σήμερα κάνει ακόμη δυσκολότερη την ταυτοποίηση της προέλευσής τους.

Ένας συλλέκτης πρέπει να περιμένει

Για τους Σκίερ, η αναζήτηση ενός αυθεντικού «ματιού των εραστών» δεν είναι εύκολη υπόθεση. Αν και αναζητούν νέα αντικείμενα σε δημοπρασίες, σε εμπόρους αντικών και σε ιδιώτες συλλέκτες, πλέον αποκτούν μόλις ένα ή δύο κομμάτια τον χρόνο.

Ο λόγος είναι η σπανιότητά τους αλλά και η κατάσταση στην οποία έχουν διασωθεί.

«Τα περισσότερα από όσα συναντάμε σήμερα είναι ψεύτικα, κακής ποιότητας ή έχουν περάσει δύσκολη ζωή», λέει ο Ντέιβιντ Σκίερ.

Το νερό και το ηλιακό φως μπορούν να καταστρέψουν τις ευαίσθητες ζωγραφικές επιφάνειες, ενώ οι συλλέκτες συναντούν συχνά και απομιμήσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ζωγραφισμένα μάτια έχουν κοπεί από μεγαλύτερα πορτρέτα και τοποθετηθεί σε φθηνά κοσμήματα. Άλλα είναι απλώς εκτυπώσεις που έχουν παραχθεί με σύγχρονες τεχνικές.

Ανάμεσα στα πιο πρόσφατα αποκτήματα της συλλογής υπάρχουν αντικείμενα που ενδέχεται να απεικονίζουν ολόκληρες οικογένειες. Ένα χρυσό μενταγιόν περιλαμβάνει ξεχωριστές μικρογραφίες σε σχήμα δακρύου, ενώ ένα βραχιόλι παρουσιάζει πέντε πορτρέτα, με ένα διπλό πορτρέτο στο κέντρο.

Οι ειδικοί θεωρούν ότι τέτοιες συνθέσεις μπορεί να λειτουργούσαν ως ένα είδος οικογενειακού μητρώου.

Οι Σκίερ έχουν προσθέσει στη συλλογή τους ακόμη και ένα σύγχρονο έργο, το οποίο παρήγγειλαν από έναν καλλιτέχνη στο Etsy και τοποθέτησαν σε ένα παλιό πλαίσιο κοσμήματος. Το έχουν καταχωρίσει ξεκάθαρα ως σύγχρονη δημιουργία, ώστε να μην συγχέεται με τα αυθεντικά ιστορικά αντικείμενα.

«Κάθε ένα από αυτά είναι μια ιστορία αγάπης»

Ο Ντέιβιντ και η Ναν Σκίερ δεν αντιμετωπίζουν τη συλλογή τους ως μια απλή συλλεκτική δραστηριότητα. Για εκείνους, πρόκειται περισσότερο για μια προσπάθεια να διασωθούν και να καταγραφούν αντικείμενα εξαιρετικά εύθραυστα, τα οποία διαφορετικά θα μπορούσαν να χαθούν.

Η συλλογή τους έχει συμβάλει παράλληλα στην αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για τα «μάτια των εραστών», έναν σχεδόν ξεχασμένο κλάδο της ευρωπαϊκής τέχνης και κοσμηματοποιίας.

Ωστόσο, πίσω από την ιστορική και καλλιτεχνική αξία βρίσκεται κάτι πολύ πιο απλό: η ανάγκη των ανθρώπων να κρατήσουν κοντά τους την εικόνα κάποιου που αγαπούν.

«Κάθε ένα από αυτά τα αντικείμενα είναι, κατά κάποιον τρόπο, μια ιστορία αγάπης», λέει η Ναν Σκίερ. «Κάποιος αγάπησε αυτό το πρόσωπο τόσο πολύ, ώστε ζωγράφισε μια μικρογραφία του ματιού του και την έβαλε μέσα σε ένα κόσμημα».

Κανείς δεν γνωρίζει ποιοι ήταν οι άνθρωποι πίσω από τα περισσότερα από αυτά τα βλέμματα. Δεν γνωρίζουμε τα ονόματά τους, τις σχέσεις τους ή τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δημιουργήθηκαν τα μικροσκοπικά πορτρέτα.

Γνωρίζουμε μόνο ότι, πριν από περισσότερους από δύο αιώνες, κάποιος θέλησε να κρατήσει για πάντα ένα βλέμμα.

Και αυτό ίσως είναι αρκετό για να εξηγεί γιατί, τέσσερις δεκαετίες μετά την πρώτη τους αγορά, οι Σκίερ συνεχίζουν να ψάχνουν το επόμενο.

The mysterious eye that inspired a peculiar and romantic collection