Η «ομπρέλα με το δηλητήριο»: Η δολοφονία του αντιφρονούντα που αποδόθηκε στην KGB

Στις 7 Σεπτεμβρίου 1978, ο 49χρονος Βούλγαρος συγγραφέας και αντιφρονών Γκεόργκι Μάρκοφ περίμενε σε στάση λεωφορείου στη γέφυρα του Γουότερλου, στο κεντρικό Λονδίνο, όταν ένιωσε ένα ξαφνικό τσίμπημα στον μηρό. Γύρισε και είδε έναν άνδρα πίσω του, ο οποίος ζήτησε συγγνώμη και άφησε την ομπρέλα του να πέσει. Τέσσερις ημέρες αργότερα, ο Μάρκοφ πέθανε στο νοσοκομείο. Οι γιατροί αρχικά έκαναν λόγο για δηλητηρίαση του αίματος, όμως οι ερευνητές σύντομα κατάλαβαν ότι επρόκειτο για μια εξαιρετικά περίπλοκη πολιτική δολοφονία.

Λίγες ημέρες μετά τον θάνατό του, οι Βρετανοί ερευνητές εντόπισαν στον μηρό του ένα μεταλλικό αντικείμενο, μικρότερο ακόμη και από κεφαλή καρφίτσας. Η ιατροδικαστική εξέταση αποκάλυψε ένα μικροσκοπικό μεταλλικό σφαιρίδιο, με τέσσερις οπές, οι οποίες θεωρήθηκε ότι περιείχαν απειροελάχιστη ποσότητα θανατηφόρου δηλητηρίου. Ειδικοί του Πόρτον Ντάουν, του άκρως απόρρητου βρετανικού ερευνητικού κέντρου για χημικά και βιολογικά όπλα, κατέληξαν ότι το δηλητήριο ήταν ρικίνη, μία εξαιρετικά τοξική ουσία που, σύμφωνα με το BBC, δεν είχε χρησιμοποιηθεί μέχρι τότε σε δολοφονία στη Βρετανία.

Η δεύτερη επίθεση

Η υπόθεση έγινε ακόμη πιο ανησυχητική όταν αποκαλύφθηκε ότι ένας ακόμη Βούλγαρος εξόριστος, ο Βλαντίμιρ Κόστοφ, είχε δεχθεί παρόμοια επίθεση μόλις δέκα ημέρες πριν από τον Μάρκοφ.

Ο Κόστοφ ένιωσε έναν οξύ πόνο στην πλάτη καθώς έβγαινε από το μετρό του Παρισιού μαζί με τη σύζυγό του. Ακολούθησε υψηλός πυρετός για τρεις ημέρες, όμως τελικά επέζησε. Μετά τον θάνατο του Μάρκοφ υποβλήθηκε σε ακτινογραφία, η οποία αποκάλυψε ένα μικροσκοπικό μεταλλικό σφαιρίδιο στην πλάτη του.

Οι γιατροί το αφαίρεσαν με εξαιρετική προσοχή, χωρίς ο χειρουργός να το αγγίξει. Το σφαιρίδιο μεταφέρθηκε στη Σκότλαντ Γιαρντ, όπου εξετάστηκε με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο υψηλής ισχύος. Οι μεταλλουργοί διαπίστωσαν ότι ήταν πανομοιότυπο με εκείνο που είχε βρεθεί στον Μάρκοφ: είχαν ακριβώς το ίδιο βάρος, οι οπές βρίσκονταν στα ίδια σημεία και ήταν κατασκευασμένα από ένα σπάνιο κράμα πλατίνας και ιριδίου, το οποίο δεν απορρίπτεται από τον ανθρώπινο οργανισμό.

Οι τοξικολόγοι του Πόρτον Ντάουν εντόπισαν επίσης αντισώματα της ρικίνης στους ιστούς του Κόστοφ και κατέληξαν ότι είχε επιβιώσει επειδή η ποσότητα του δηλητηρίου στο σφαιρίδιο δεν ήταν αρκετή για να τον σκοτώσει.

«Να τον εξαλείψουν χωρίς ίχνος»

Η έρευνα έδειξε ότι η δολοφονία του Μάρκοφ πιθανότατα δεν ήταν μια μεμονωμένη πράξη. Η σύζυγός του, Ανάμπελ Μάρκοφ, αποκάλυψε στο BBC το 1979 ότι ένας άγνωστος άνδρας είχε επικοινωνήσει με τον σύζυγό της αρκετούς μήνες πριν από τον θάνατό του.

Τον Μάιο του 1978, ο άνδρας φέρεται να του είπε ότι είχε ληφθεί απόφαση στο υψηλότερο πολιτικό επίπεδο της Βουλγαρίας για τη δολοφονία του, εξαιτίας των εκπομπών του στο Radio Free Europe, όπου ασκούσε σφοδρή κριτική στο καθεστώς.

Ο αδελφός του, Νικολάι, είχε δεχθεί παρόμοια προειδοποίηση ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1977. «Ένας άνδρας μου τηλεφώνησε λέγοντας ότι είχε ληφθεί η απόφαση να σκοτώσουν τον Γκεόργκι, να τον εξαλείψουν χωρίς ίχνος», είχε πει στο BBC. Ο άγνωστος τον είχε προειδοποιήσει ότι ο Μάρκοφ θα δηλητηριαζόταν με κάποιο είδος δηλητηρίου ή βακτηρίου που είχε ήδη μεταφερθεί στη Δυτική Ευρώπη.

Στο στόχαστρο του καθεστώτος

Ο Μάρκοφ είχε αυτομολήσει από την κομμουνιστική Βουλγαρία το 1969 και εγκατασταθεί στη Βρετανία. Εκεί εργάστηκε για το BBC World Service και το Radio Free Europe, μετατρέποντας τις εκπομπές του σε ένα από τα πιο αιχμηρά σχόλια για τη ζωή και τη διαφθορά στους ανώτερους κύκλους της βουλγαρικής εξουσίας.

Σε μία από τις εκπομπές του, με τίτλο «Life Behind the Curtains», περιέγραφε την κατάχρηση εξουσίας, τον νεποτισμό, την οικονομική διαφθορά και τα προνόμια της πολιτικής ελίτ. Ιδιαίτερα εξοργισμένες φέρεται να ήταν οι αρχές με μια σειρά εκπομπών του με τίτλο «My Meetings with Todor Zhivkov», στις οποίες μιλούσε για τις προσωπικές του συναντήσεις με τον Βούλγαρο ηγέτη Τοντόρ Ζίβκοφ.

Η Βουλγαρία του Ζίβκοφ διατηρούσε στενότατους δεσμούς με τη Σοβιετική Ένωση. Σύμφωνα με πρώην στελέχη των βουλγαρικών και σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών που μίλησαν στο BBC, η δολοφονία δεν θα μπορούσε να είχε πραγματοποιηθεί χωρίς γνώση ή συμμετοχή της Μόσχας.

Ο Στέφαν Σβέρντοφ, πρώην συνταγματάρχης της βουλγαρικής μυστικής αστυνομίας που αυτομόλησε το 1971, υποστήριξε ότι κάθε τμήμα της βουλγαρικής υπηρεσίας ελεγχόταν από σύμβουλο της KGB. Ο Νικολάι Χόκλοφ, πρώην επικεφαλής ομάδας δολοφονιών της KGB, χαρακτήρισε την τεχνική «σχεδόν γελοία περίπλοκη» και εκτίμησε ότι αυτό έδειχνε πως η επιχείρηση είχε σχεδιαστεί για να ικανοποιήσει κάποιον «στο υψηλότερο επίπεδο».

Η «ομπρέλα δολοφονίας»

Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, αποκαλύφθηκε ότι η KGB είχε αναπτύξει μια ειδική ομπρέλα ικανή να εκτοξεύει μικροσκοπικά σφαιρίδια ρικίνης στο σώμα ενός στόχου. Δύο πρώην στελέχη της KGB που αυτομόλησαν αργότερα υποστήριξαν ότι η σοβιετική υπηρεσία είχε βοηθήσει στη δολοφονία του Μάρκοφ, η οποία φέρεται να εκτελέστηκε από Ιταλό εγκληματία με την κωδική ονομασία «Πικαντίλι».

Παρά τις έρευνες, κανείς δεν κατηγορήθηκε ποτέ για τη δολοφονία. Η Βουλγαρία έκλεισε την υπόθεση το 2013, επικαλούμενη την έλλειψη υπόπτων, ενώ στη Βρετανία η έρευνα παραμένει ανοιχτή.

Η δολοφονία του Μάρκοφ, ωστόσο, είχε έναν στόχο πέρα από τον ίδιο. Όπως εξήγησε ο πρώην αξιωματικός της KGB Νικολάι Χόκλοφ, η επίθεση έστελνε ένα μήνυμα στους αντιφρονούντες που βρίσκονταν στο εξωτερικό: ούτε η απόσταση ούτε η προστασία που προσέφερε η Δύση μπορούσαν να τους κάνουν να αισθάνονται ασφαλείς. Το μήνυμα ήταν, ουσιαστικά, ότι «μπορούμε να σε βρούμε όποτε θέλουμε».