Τα εγκαταλελειμμένα αεροδρόμια των Βαλκανίων αφηγούνται την ιστορία της Γιουγκοσλαβίας

Σήμερα είναι χώροι σιωπηλοί, με εγκαταλειμμένους διαδρόμους, άδεια υπόστεγα και κτίρια που παραδίδονται σταδιακά στη φύση.

Κάποτε, όμως, σχεδιάστηκαν για έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο: έναν κόσμο στον οποίο ο φόβος μιας πυρηνικής επίθεσης, η στρατιωτική αντιπαράθεση και η πιθανότητα πολέμου καθόριζαν τον σχεδιασμό ολόκληρων περιοχών.

Στα Βαλκάνια υπάρχουν ακόμη αεροδρόμια που κουβαλούν αυτή την ιστορία. Άλλα κατασκευάστηκαν ως στρατιωτικά οχυρά μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο, άλλα καταστράφηκαν στους πολέμους που ακολούθησαν τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και άλλα απλώς εγκαταλείφθηκαν επειδή δεν κατάφεραν ποτέ να αποκτήσουν αρκετούς επιβάτες ή να παραμείνουν οικονομικά βιώσιμα.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το Željava, στα σύνορα της Κροατίας με τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, ένα από τα πιο φιλόδοξα στρατιωτικά έργα της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Željava: Το αεροδρόμιο που κρυβόταν μέσα στο βουνό

Με την πρώτη ματιά, το Željava μοιάζει με ένα τεράστιο εγκαταλειμμένο αεροδρόμιο. Πέντε διάδρομοι απλώνονται μπροστά από το όρος Πλίσεβιτσα, ενώ γύρω τους βρίσκονται ερειπωμένα στρατιωτικά κτίρια και εγκαταλειμμένα αεροσκάφη.

Το πραγματικό του μυστικό, όμως, βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια.

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Γιουγκοσλαβία κατασκεύασε εκεί ένα υπόγειο αεροπορικό συγκρότημα σχεδιασμένο να αντέξει μια αρχική επίθεση. Το λεγόμενο Object 505, γνωστό και ως Klek, περιλάμβανε περισσότερα από τρία χιλιόμετρα υπόγειων σηράγγων, τεράστιους χώρους στάθμευσης και συντήρησης αεροσκαφών, καθώς και εγκαταστάσεις για το προσωπικό.

Εκεί μπορούσαν να προστατεύονται τα μαχητικά MiG-21 και οι άνθρωποι που τα χειρίζονταν, μέχρι να έρθει η στιγμή της εξόδου τους από το υπόγειο συγκρότημα.

Όταν η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε και ο Γιουγκοσλαβικός Λαϊκός Στρατός ετοιμαζόταν να αποχωρήσει, η βάση παγιδεύτηκε με εκρηκτικά ώστε να μην περάσει στα χέρια των αντιπάλων. Η έκρηξη προκάλεσε σοβαρές ζημιές, χωρίς όμως να καταστρέψει ολοκληρωτικά το συγκρότημα.

Σήμερα το Željava αποτελεί προορισμό για εξερευνητές εγκαταλειμμένων χώρων και graffiti artists. Η πρόσβαση, ωστόσο, δεν είναι ακίνδυνη, καθώς στην περιοχή έχουν αναφερθεί ακόμη και μη εκραγέντα πυρομαχικά και νάρκες.

Gjadër: Το αλβανικό καταφύγιο απέναντι στη Γιουγκοσλαβία

Η στρατιωτική καχυποψία δεν περιοριζόταν στη Γιουγκοσλαβία. Στην Αλβανία του Ενβέρ Χότζα, η απομόνωση και ο φόβος μιας ξένης εισβολής οδήγησαν επίσης στην κατασκευή υπόγειων στρατιωτικών εγκαταστάσεων.

Η βάση του Gjadër άρχισε να κατασκευάζεται το 1969 και σχεδιάστηκε ώστε να μπορεί να φιλοξενεί περίπου 50 αεροσκάφη μέσα σε εγκαταστάσεις που εκτείνονταν στο εσωτερικό του βουνού, μαζί με προσωπικό και εξοπλισμό.

Η λειτουργία της συνεχίστηκε για δεκαετίες μετά τον θάνατο του Χότζα και σταμάτησε μόλις το 2000. Είχε ήδη υποστεί σοβαρές καταστροφές το 1997, όταν η πολιτική αναταραχή στην Αλβανία οδήγησε στην εισβολή στις εγκαταστάσεις και στην καταστροφή κτιρίων, μεταξύ των οποίων και του πύργου ελέγχου.

Παρότι η βάση δεν λειτουργεί πλέον όπως στο παρελθόν, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για την αποθήκευση αεροσκαφών και διατηρεί μεγάλο μέρος της μυστηριώδους ατμόσφαιρας που χαρακτηρίζει τις εγκαταλειμμένες στρατιωτικές εγκαταστάσεις της περιοχής.

Ponikve: Από στρατιωτικός διάδρομος σε πολεμικό απομεινάρι

Στη δυτική Σερβία βρίσκεται το Ponikve, ένα αεροδρόμιο διαφορετικό από το Željava, αλλά εξίσου συνδεδεμένο με τη βίαιη ιστορία της περιοχής.

Ο μεγάλος διάδρομός του κατασκευάστηκε αρχικά για στρατιωτική χρήση. Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 χρησιμοποιήθηκε περιστασιακά και για πολιτικές πτήσεις, όμως η πορεία του άλλαξε δραματικά το 1999, κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών του ΝΑΤΟ στη Γιουγκοσλαβία.

Το αεροδρόμιο δέχθηκε επανειλημμένα πλήγματα και υπέστη εκτεταμένες ζημιές τόσο στον διάδρομο όσο και στις υποδομές του. Σύμφωνα με το υπουργείο Άμυνας της χώρας, εκατοντάδες πύραυλοι έπληξαν την αεροπορική βάση.

Για χρόνια το Ponikve παρέμεινε ουσιαστικά άδειο, σαν ένα τεράστιο απομεινάρι μιας άλλης εποχής. Το 2013, ωστόσο, επανήλθε περιορισμένα σε πολιτική χρήση, αποκτώντας ξανά έναν ρόλο στον αεροπορικό χάρτη της περιοχής.

Berane: Όταν ο εχθρός δεν ήταν ο πόλεμος αλλά η οικονομία

Δεν συνδέονται όμως όλα τα εγκαταλειμμένα αεροδρόμια των Βαλκανίων με στρατιωτικές συγκρούσεις και γεωπολιτικές εντάσεις.

Στο σημερινό Μαυροβούνιο, το αεροδρόμιο του Berane αποτελεί μια διαφορετική περίπτωση. Δημιουργήθηκε για να συνδέσει μια απομονωμένη περιοχή με τον έξω κόσμο και ξεκίνησε πτήσεις προς το Βελιγράδι το 1961.

Παρά τις προσπάθειες αναβάθμισης που έγιναν τη δεκαετία του 1970, η επιβατική κίνηση παρέμεινε χαμηλή. Οι προσπάθειες να δημιουργηθούν δρομολόγια που θα μπορούσαν να είναι οικονομικά βιώσιμα δεν απέδωσαν και τελικά το αεροδρόμιο εγκαταλείφθηκε.

Το Berane υπενθυμίζει έτσι ότι η ιστορία των αεροδρομίων αυτών δεν γράφτηκε μόνο από πολέμους και καθεστώτα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ήταν η γεωγραφία, η έλλειψη επιβατών και η οικονομία που αποφάσισαν το μέλλον τους.

Από το υπόγειο συγκρότημα του Željava μέχρι τους βομβαρδισμένους διαδρόμους του Ponikve και το ήσυχο Berane, αυτά τα αεροδρόμια μοιάζουν σήμερα με παγωμένα στιγμιότυπα διαφορετικών εποχών. Το κοινό τους στοιχείο είναι ότι κατασκευάστηκαν για ένα μέλλον που τελικά δεν ήρθε ποτέ: άλλοτε επειδή δεν πραγματοποιήθηκε η αναμενόμενη εισβολή, άλλοτε επειδή ένας πόλεμος κατέστρεψε όσα είχαν δημιουργηθεί και άλλοτε επειδή οι οικονομικές συνθήκες δεν επέτρεψαν ποτέ στα σχέδια να γίνουν βιώσιμα.