Ελίζαμπεθ Χολμς: Γιατί η διαβόητη απάτη της Theranos εξακολουθεί να συναρπάζει την Αμερική

Το 2014, η Χολμς παρουσιαζόταν ως αυτοδημιούργητη δισεκατομμυριούχος, επικεφαλής μιας εταιρείας που υποσχόταν να αλλάξει τις ιατρικές εξετάσεις.

Η Theranos υποστήριζε ότι είχε αναπτύξει μια τεχνολογία ικανή να εντοπίζει ασθένειες με ελάχιστο αίμα, ακόμη και από ένα απλό τσίμπημα στο δάχτυλο. Η εικόνα της ιδρύτριας ήταν εξίσου προσεκτικά κατασκευασμένη: μεγάλα, σχεδόν ακίνητα μάτια, έντονο κόκκινο κραγιόν και μαύρα ζιβάγκο, σε μια εμφανή αναφορά στο στιλ του Στιβ Τζομπς.

Η τεχνολογία, όμως, δεν λειτουργούσε όπως διαφημιζόταν, ενώ οι εξετάσεις της εταιρείας μπορούσαν να δώσουν λανθασμένα αποτελέσματα. Η Χολμς καταδικάστηκε για εξαπάτηση επενδυτών και οδηγήθηκε στη φυλακή τον Μάιο του 2023. Η πτώση της δεν εξαφάνισε το ενδιαφέρον για την προσωπικότητά της· αντίθετα, το ενίσχυσε.

Σήμερα, σε μια περίοδο αυξανόμενης δυσπιστίας απέναντι στους τεχνολογικούς κολοσσούς και στις υποσχέσεις της Silicon Valley, η Χολμς έχει μετατραπεί σε σύμβολο της ανεξέλεγκτης φιλοδοξίας και της κατάχρησης της καινοτομίας. Το γεγονός ότι η υπόθεση αφορούσε την υγεία και την αξιοπιστία ιατρικών εξετάσεων προσδίδει στην απάτη της ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.

Η ιστορία της έχει ήδη αποτελέσει αντικείμενο του ντοκιμαντέρ «The Inventor» του Άλεξ Γκίμπνεϊ, του δημοφιλούς podcast «The Dropout» και της ομώνυμης τηλεοπτικής σειράς, στην οποία η Αμάντα Σέιφριντ κέρδισε Έμι για την ερμηνεία της. Τώρα, το «You Can See Everything» του Νέιθαν Φίλντερ και του συνσκηνοθέτη Λανς Όπενχαϊμ επιστρέφει στην υπόθεση, επιχειρώντας να εξετάσει όχι μόνο όσα συνέβησαν, αλλά και το αίνιγμα της ίδιας της Χολμς.

Το ντοκιμαντέρ που της έδωσε ξανά τον λόγο

Ο Φίλντερ δεν ξεκίνησε με την πρόθεση να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για τη Χολμς.

Όπως εξήγησε στην πρεμιέρα της ταινίας στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης, αρχικά ήθελε απλώς να τη γνωρίσει. Μαζί με τον Όπενχαϊμ, εξασφάλισε πρόσβαση στην ίδια, στον σύντροφό της, Μπίλι Έβανς, και στα δύο μικρά παιδιά τους, τις εβδομάδες πριν πάει στη φυλακή.

Η απόφασή της να επιτρέψει στις κάμερες να καταγράψουν τόσο προσωπικές στιγμές μπορεί να ενταχθεί στην προσπάθειά της να υποστηρίξει την αθωότητά της και να αναδιαμορφώσει τη δημόσια εικόνα της. Λίγο πριν φυλακιστεί, είχε παραχωρήσει εκτενή συνέντευξη στους «New York Times», στην οποία παρουσιαζόταν και ως αφοσιωμένη μητέρα. Η κάλυψη εκείνη είχε επικριθεί επειδή, σύμφωνα με τους επικριτές της, υιοθετούσε υπερβολικά εύκολα την πιο ήπια εκδοχή που επιχειρούσε να προβάλει η ίδια.

Η επιλογή του Φίλντερ ως συνομιλητή της ήταν απρόσμενη ακόμη και για τον ίδιο. Έχει γίνει γνωστός για τηλεοπτικά πρότζεκτ που θολώνουν τα όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το κατασκευασμένο, όπως το «Nathan for You» και το «The Rehearsal», όπου στήνει περίπλοκες καταστάσεις για να εξετάσει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο Όπενχαϊμ, από την πλευρά του, έχει διακριθεί για τα ντοκιμαντέρ του και την παρατήρηση των ανθρώπων σε συνθήκες που αποκαλύπτουν τις αντιφάσεις τους.

Η κάμερα ακολουθεί τη Χολμς μέχρι την ημέρα που αναχωρεί για τη φυλακή. Η άλλοτε προσεκτικά επιμελημένη εμφάνισή της δίνει τη θέση της σε πιο ανεπιτήδευτες εικόνες: ξυπόλυτη, κρατώντας το μωρό της, συνομιλεί με τον Φίλντερ μέσα στο σπίτι της. Το γνώριμο, επίμονο βλέμμα της, ωστόσο, παραμένει.

Η άρνηση που μετατρέπεται σε θέαμα

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του «You Can See Everything» είναι ότι επιτρέπει στη Χολμς να αφηγηθεί τη δική της εκδοχή χωρίς να παρεμβάλλει διαρκώς μια εξωτερική εξήγηση. Εκείνη επιμένει ότι δεν είπε ποτέ ψέματα, ότι η τεχνολογία της Theranos λειτουργούσε και ότι η δημόσια καταδίκη της ήταν άδικη. Συγκινείται όταν μιλά για τον τρόπο με τον οποίο, όπως υποστηρίζει, την αντιλαμβάνονται οι άλλοι.

Η στάση της έρχεται σε αντίθεση με τα δεδομένα της υπόθεσης, ενώ οι αντιδράσεις του Φίλντερ —ο οποίος εμφανίζεται συχνά στην ταινία— λειτουργούν ως ένα είδος σιωπηλού σχολίου. Το βλέμμα δυσπιστίας του και οι απορημένες ερωτήσεις του προκαλούν γέλιο, χωρίς να αναιρούν τη σοβαρότητα όσων διακυβεύονται. Όταν τη ρωτά με έκπληξη αν δεν έχει πει ποτέ ψέματα, εκείνη απαντά αρνητικά, επιμένοντας στη θέση της.

Στα μισά της ταινίας, μια απρόσμενη εξέλιξη μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την ίδια τη Χολμς στον τρόπο με τον οποίο οι άλλοι προσπαθούν να την κατανοήσουν. Μετά την είσοδό της στη φυλακή, ένα ακόμη πρόσωπο εμφανίζεται στις συζητήσεις με τον Φίλντερ και θέτει ερωτήματα που μέχρι εκείνη τη στιγμή μοιάζουν να αιωρούνται: είναι δυνατόν η Χολμς να πιστεύει πραγματικά όσα λέει ή πρόκειται για μια ακόμη προσπάθεια χειραγώγησης; Και μήπως ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει αρχίσει να γοητεύεται από την προσωπικότητά της;

Η ταινία δεν προσφέρει οριστικές απαντήσεις. Αντιπαραθέτει δύο εκδοχές: η Χολμς μπορεί να είναι, όπως λέει ο Φίλντερ, «ο πιο χειριστικός άνθρωπος που έζησε ποτέ» ή, όπως προτείνεται από την άλλη πλευρά, να έχει πείσει ακόμη και τον εαυτό της για την αλήθεια της δικής της αφήγησης. Η αμφισημία αυτή γίνεται ο πυρήνας του ντοκιμαντέρ, το οποίο εξετάζει παράλληλα την εξουσία της εικόνας και την ευκολία με την οποία μια πειστική προσωπικότητα μπορεί να επηρεάσει όσους βρίσκονται απέναντί της.

Η δημόσια εικόνα μετά την καταδίκη

Η Χολμς παραμένει διάσημη και προκλητικά ανυποχώρητη. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, αναμένεται να μεταφερθεί σε δομή ημιελεύθερης διαβίωσης το 2027, ενώ η αποφυλάκισή της έχει προγραμματιστεί για το 2030. Στον λογαριασμό της στην πλατφόρμα X εξακολουθεί να δηλώνει ότι αγωνίζεται να αποδείξει την αθωότητά της και να επιστρέψει στα παιδιά της και στον σύντροφό της.

Η προσοχή που συγκεντρώνει κάθε εξέλιξη στη ζωή της θυμίζει την αντιμετώπιση μιας διασημότητας, παρά μιας καταδικασμένης επιχειρηματία. Το ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν αφορά μόνο την ίδια. Το «You Can See Everything» αξιοποιεί την ιστορία της για να εξετάσει τα όρια του ντοκιμαντέρ, τη σχέση ανάμεσα στην πραγματικότητα και την αναπαράστασή της, αλλά και την ευθύνη του δημιουργού όταν το πρόσωπο που κινηματογραφεί αμφισβητεί ακόμη και τα γεγονότα που οδήγησαν στην καταδίκη του.

Οι δύο σκηνοθέτες έχουν περιγράψει τη διαδικασία των γυρισμάτων ως μια καθημερινή εμπειρία γνωστικής ασυμφωνίας: ακόμη και ανάμεσα στα μέλη της ομάδας υπήρχαν διαφορετικές ερμηνείες για τον χαρακτήρα της Χολμς. Αυτή η αδυναμία να καταλήξουν σε μία ενιαία εξήγηση αποτυπώνεται και στην ταινία.

Ίσως αυτό να εξηγεί γιατί η υπόθεση εξακολουθεί να γοητεύει το κοινό. Η Χολμς δεν είναι απλώς μια επιχειρηματίας που εξαπάτησε επενδυτές, αλλά μια μορφή που εξακολουθεί να επιμένει ότι η πραγματικότητα δεν είναι αυτή που αποτυπώθηκε στη δικαστική αίθουσα. Η αμετακίνητη άρνησή της, σε μια εποχή όπου η δημόσια εικόνα συχνά συγκρούεται με τα γεγονότα, παραμένει ένα θέαμα ταυτόχρονα συναρπαστικό και ανησυχητικό.