Γρ. Κλιούμης, Υπόγεια Ρεύματα: Το ροκ, το λαϊκό και το ρεμπέτικο είναι η βάση της ελληνικής μουσικής

Ο Γρηγόρης Κλιούμης περιγράφει με έναν σχεδόν αποστομωτικό τρόπο τη διαδρομή των Υπογείων Ρευμάτων, μιας μπάντας που εμφανίστηκε το 1994, σε μια εποχή κατά την οποία το ελληνόφωνο ροκ γνώριζε μεγάλη απήχηση, αλλά δεν έπαψε να ακολουθεί τον δικό της δρόμο. Μια διαδρομή γεμάτη λάθη, χαρές και λύπες, όπως ο ίδιος παραδέχεται, που τελικά καθόρισε την ταυτότητα του συγκροτήματος.

• Δημήτρης Μητσοτάκης των «Ενδελέχεια»: Το ελληνικό ροκ ήταν, είναι και θα είναι λαϊκό τραγούδι

Τριάντα χρόνια μετά, ο τραγουδιστής των Υπογείων Ρευμάτων δεν αντιμετωπίζει το ελληνικό ροκ ως μια μουσική τάση που ανήκει στο παρελθόν. Αντίθετα, αναγνωρίζει τη σημασία της σκηνής που εξακολουθεί να δημιουργεί, ακόμη και μέσα σε ένα εντελώς διαφορετικό μουσικό και κοινωνικό περιβάλλον. Θυμάται την περίοδο κατά την οποία το ελληνόφωνο ροκ έγινε τάση, αλλά και τη στιγμή που η δισκογραφία άρχισε να καταρρέει, αφήνοντας πίσω της ένα τοπίο στο οποίο, όπως λέει, επιβιώνουν όσοι έχουν τις περισσότερες αντοχές και κάτι ουσιαστικό να πουν.

Ο Κλιούμης παρακολουθεί με ενδιαφέρον την παρουσία νεότερων ακροατών στις συναυλίες των Υπογείων Ρευμάτων και δεν αποκλείει το ενδεχόμενο μια νέα γενιά μουσικών να καταφέρει να δώσει ξανά ώθηση στο ελληνικό ροκ.

Για εκείνον, η απάντηση δεν βρίσκεται στις μουσικές πλατφόρμες, στα κοινωνικά δίκτυα ή στις επικοινωνιακές στρατηγικές, αλλά στην ίδια τη δύναμη ενός τραγουδιού.

Η συζήτηση φτάνει αναπόφευκτα και στην πολιτική διάσταση της μουσικής, στην υποχώρηση των φωνών που επιχειρούν να παρέμβουν στον δημόσιο διάλογο και στην εποχή της αδιάκοπης ψηφιακής κατανάλωσης. Ο ίδιος, ωστόσο, επιμένει στην αξία της αλήθειας ως βασικού συστατικού ενός τραγουδιού που μπορεί να αντέξει στον χρόνο. Και όταν καλείται να αποτιμήσει την παρακαταθήκη του ελληνικού ροκ, προχωρά σε μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική διαπίστωση:

Στη συνέντευξή του στο CNN Greece, ο Γρηγόρης Κλιούμης μιλά για τα 30 χρόνια του ελληνικού ροκ, την πορεία των Υπογείων Ρευμάτων, τις αλλαγές στη μουσική βιομηχανία, τη νέα γενιά και την ανάγκη να συνεχίσουμε να δημιουργούμε τραγούδια που μπορούν να συγκινούν, να αμφισβητούν και να συνομιλούν με την εποχή τους.

Η συνέντευξη του Γρηγόρη Κλιούμη στο CNN Greece

Τα Υπόγεια Ρεύματα εμφανίστηκαν το 1994, σε μια περίοδο που το ελληνόφωνο ροκ γνώριζε μεγάλη απήχηση. Τριάντα χρόνια αργότερα, τι έχει αλλάξει, πιστεύεις, στη σκηνή και τι νομίζεις ότι έχει χαθεί στην πορεία;

Γρηγόρης Κλιούμης: Περίεργη ερώτηση. Ήταν μια περίοδος που, για κάποιον λόγο, άρχιζε το τέλος της δισκογραφίας, όπως την ξέραμε, και του τρόπου με τον οποίο διακινούνταν η μουσική. Ένα από τα τελευταία πράγματα που συνέβησαν ήταν ότι, για κάποιον λόγο, η δισκογραφία θεώρησε πως το ελληνόφωνο ροκ θα μπορούσε να γίνει τρεντ. Ένα πράγμα που προσπαθούσε και πάλευε πολλά χρόνια πριν από αυτό, με μεγάλα πράγματα, ξέρεις. Δεν το όρισε ο Σιδηρόπουλος αυτό το πράγμα, ας πούμε. Αυτό συνέβη τότε και υπήρξαν κάποια καλά τραγούδια από αυτή την παραγωγή. Δυνάμωσαν λίγο παραπάνω αυτό που πάντα υπήρχε ως underground και για το ελληνόφωνο. Υπάρχουν και άλλα underground που συνεχίζουν την ίδια πορεία. Δεν τους συνέβη αυτό το περίεργο peak. Κάπως βρεθήκαμε, νομίζω κάποιοι από εμάς, με τα πόδια σε δύο βάρκες στην πραγματικότητα. Όσοι επιζήσαμε, επιζήσαμε. Αλλά δημιουργήθηκε ένα τρεντ που πήγε παραπέρα. Και τότε... Αν δεν ήταν τρεντ το ελληνόφωνο ροκ, αν ήταν λίγο αργότερα δηλαδή, θα είχαν επικρατήσει άλλα πράγματα. Το έντεχνο, αυτό που τώρα λένε «φασαίικο» ή οτιδήποτε άλλο. Αλλά αυτό χάσαμε. Δηλαδή, εκείνη η πρώτη γενιά ίσως είχε την αλήθεια της. Βέβαια, μετά γκρεμίστηκε η δισκογραφία. Δηλαδή, αν το χάσαμε... Το έχασε εκείνη η γενιά του ελληνικού ροκ, δεν σημαίνει ότι χάθηκε. Θέλω να πω, με αυτό το «τσουνάμι» που έχει έρθει, με το ίντερνετ, με την πτώση της δισκογραφίας, ξανά ήρθαμε στο μηδέν. Οπότε πάλι θα επιζήσουν αυτοί που έχουν τις περισσότερες αντοχές και κάτι να πουν. Οπότε νομίζω κάτι χάσαμε, κάτι ξαναβρήκαμε. Δηλαδή, πιστεύω πάρα πολύ στη σκηνή που ζει τώρα. Να μην πω ονόματα, είναι μεγάλη και δεν θέλω να αφήσω κάποιον απ' έξω. Αυτό.

Ποιο ήταν το μεγαλύτερο στοίχημα για να διατηρήσουν τα Υπόγεια Ρεύματα την καλλιτεχνική τους ταυτότητα μέσα σε τρεις δεκαετίες αλλαγών στη μουσική βιομηχανία; Τι θα κάνατε διαφορετικά αν ξεκινούσατε σήμερα;

Γρηγόρης Κλιούμης: Ίσως σε εκπλήξει, αλλά στη δική μας περίπτωση νομίζω ότι αυτό συνέβη εξαιτίας της αφασίας μου. Δηλαδή, έχει συμβεί και σε άλλους της εποχής μου. Δεν μπορέσαμε στην πραγματικότητα να το χωνέψουμε αυτό που πήγαινε να συμβεί και μείναμε έτσι. Αυτό κράτησε τα Υπόγεια Ρεύματα σε αυτή την πορεία. Η αδυναμία μας, γιατί ήμασταν πάρα πολύ νέοι για να έχουμε δυνατές απόψεις για τα πράγματα στην πραγματικότητα. Η αφασία μας. Ότι δεν μου ταιριάζει αυτό το πράγμα, αλλά εγώ θέλω να παίζω μουσική, θα συνεχίσω με το κεφάλι κάτω και θα κάνω αυτό που κάνω και ό,τι συμβεί. Γεμάτο λάθη και γεμάτο χαρές και λύπες. Αυτό.

Με αφορμή και τον δίσκο «Οργή Λαού», θεωρείς ότι το ελληνικό ροκ εξακολουθεί να εκφράζει τις κοινωνικές και πολιτικές αγωνίες της σημερινής εποχής ή έχει χάσει λίγο τη δύναμή του να παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο, όπως, για παράδειγμα, έχει συμβεί τώρα με το ραπ ή το τραπ;

Γρηγόρης Κλιούμης: Ναι. Κοίτα, δεν νομίζω ότι υπάρχει ούτε το ελληνικό ροκ ούτε το τραπ ούτε το ραπ ούτε το χιπ χοπ που είναι πολύ ενδιαφέροντα πράγματα και πολύ δυναμικά πολιτικά, με τη δύναμη να επέμβουν στον δημόσιο διάλογο. Είμαστε σε μία περίοδο που είναι τόσο δυνατή η άλλη πλευρά, που φωνές για τις οποίες δεν αμφιβάλλω ότι σε άλλες εποχές θα μπορούσαν να επέμβουν στον δημόσιο διάλογο, τώρα χάνονται μέσα στη μνήμη του χρυσόψαρου που επιβάλλεται με το σκρολάρισμα, ας πούμε. Αυτό.

Στις συναυλίες σας συναντάτε πλέον διαφορετικές γενιές ακροατών. Τι σου λέει αυτό για την αντοχή του ελληνικού ροκ μέσα στον χρόνο και τι χρειάζεται σήμερα, πιστεύεις, η ελληνική σκηνή για να δώσει ώθηση και προοπτική στους νεότερους μουσικούς;

Γρηγόρης Κλιούμης: Το παρατηρώ τα τελευταία αρκετά χρόνια συνέχεια. Συνέβαινε, αλλά δεν το βλέπαμε, δεν είχαμε την προσοχή μας στραμμένη, αλλά έρχονται συνέχεια νέες γενιές δεκαεξάρηδων όλα αυτά τα χρόνια. Τα τελευταία χρόνια υπήρξε ένα boost, μια άνθηση σε αυτό. Ήρθαν πολλοί νέοι άνθρωποι. Αυτό που χρειάζεται η σκηνή είναι κάποια τραγούδια να σπάσουν το φράγμα. Αυτά θα τραβήξουν όλη τη σκηνή μαζί. Αν κάποιο σχήμα, ελπίζω νεότερο και από εμάς, κάνει κάτι που δεν μπορεί να κρατηθεί πίσω από το σύστημα, αυτό θα οδηγήσει, θα φέρει όλη τη σκηνή προς τα πάνω. Και είναι δυνατόν να συμβεί. Όταν ξεκίνησα να παρατηρώ τις αλλαγές, εδώ και είκοσι χρόνια, θεωρούσα ότι θα είμαστε αδύναμοι. Αλλά υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα που μέσα από αυτό το χάος ξεπετάγονται κάποια πράγματα που μπορούν να έχουν τη δύναμη να επέμβουν στον δημόσιο διάλογο που έλεγες παραπέρα, αλλά αυτό το κάνουν μόνο τα τραγούδια. Σε αυτό ελπίζω. Σε κάποια τραγούδια που θα προκύψουν από αυτό που λέμε ελληνικό ροκ. Αλλά εγώ θα έλεγα την πιο underground και λίγο πιο πολιτικοποιημένη σκηνή, στην πραγματικότητα, να ξεφύγει.

Διαβάστε επίσης: Τα Υπόγεια Ρεύματα «Επί Σκηνής»: «Είμαστε ένα συγκρότημα που προέρχεται από την εργατική τάξη»

Είναι το ίδιο δύσκολο ή εύκολο να γράψεις ένα επιτυχημένο τραγούδι τώρα σε σχέση με 30 χρόνια πριν; Η διαδικασία έχει αλλάξει ή είναι η ίδια, λόγω της εποχής, των συνθηκών και των social media; Πόσο δύσκολο ή εύκολο είναι σήμερα να γράψεις ένα επιτυχημένο, δυνατό τραγούδι;

Γρηγόρης Κλιούμης: Ανάλογα με το τι εννοούμε, ξέρεις. Ένα τραγούδι που θα εμφανιστεί και θα εξαφανιστεί και θα βγάλει λεφτά ή ένα τραγούδι που θα εμφανιστεί και θα μείνει; Είναι το ίδιο δύσκολο να το γράψεις ή εύκολο; Δηλαδή, έχοντας, καλώς ή κακώς, δει πώς δημιουργήθηκαν κάποια τέτοια τραγούδια, βλέπω ότι είναι το ίδιο εύκολο και το ίδιο δύσκολο. Ο κοινός παρονομαστής για μένα είναι να είναι αληθινό. Νομίζω ότι αυτό τελικά ξεχωρίζει αυτό που θα κρατήσει μέσα στον χρόνο από το άλλο. Άρα, με αυτή την άποψη, δεν είναι ούτε δύσκολο ούτε εύκολο. Είναι και τα δύο μάλλον, στο να γραφτεί τώρα. Θεωρητικά, στο μυαλό μου, είναι πιο εύκολο. Γιατί με το σύστημα που έζησα εγώ, για να φτάσει ένα τραγούδι σε κάποια αυτιά πρέπει να περάσει από πολλούς φράχτες, που ίσως είχαν κουλτούρα και προέκυψαν πράγματα, αλλά ίσως και όχι. Τώρα ένα καλό τραγούδι πιστεύω ότι μπορεί να ξεκινήσει με ένα ανέβασμα στο YouTube, με πέντε παιδιά που το άκουσαν γιατί πέρασε για κάποιον λόγο από τη ροή τους, και οι πέντε έγιναν δέκα και οι δέκα... Το θεωρώ λογικό ότι τώρα μπορεί να γίνει. Αρκεί και το τραγούδι να έχει κάποια χαρίσματα. Αυτό πιστεύω.

Είσαι ένας άνθρωπος που ουσιαστικά έζησε από την αρχή όλο αυτό το πράγμα με το ελληνικό ροκ, πριν από 30 χρόνια. Τι σημαίνει για σένα αυτό το ταξίδι; Τι είναι τελικά για σένα το ελληνικό ροκ; Τι σήμαινε παλιότερα, αν έχουν αλλάξει τα συναισθήματά σου προς αυτή τη σκηνή και, τελικά, τι πιστεύεις; Έπαιξε ρόλο στο μουσικό ορίζοντα της χώρας όλο αυτό που κάνατε εσείς και τόσες άλλες γνωστές ή λιγότερο γνωστές μπάντες;

Γρηγόρης Κλιούμης: Πιστεύω από τη μία ότι τον άλλαξε πάρα πολύ. Έφερε και ήχους και δομές. Από την άλλη, για μένα, και νομίζω για όσους το ζήσανε, είναι απλά η ζωή μας. Δηλαδή, ο πρώτος δίσκος γράφτηκε με κασετόφωνο και οι τελευταίοι γράφονται μισοί στο σπίτι μας, μισοί σε στούντιο, ας πούμε. Για μας είναι, για μένα τουλάχιστον, αυτό που έζησα. Δεν μπορώ να το δω κάπως αλλιώς. Δηλαδή, νομίζω θα ψωνίζεις, ξέρεις, είναι πράγματα που καλύτερα να μην τα σηκώσεις, να τα σκέφτεσαι. Αλλά βλέπω ότι τα τραγούδια της γενιάς μου υπάρχουν σε νέες συνθέσεις, υπάρχουν πράγματα, και βλέπω νέα παιδιά να συγκινούνται ακόμη από αυτό, όπως εγώ συγκινήθηκα την πρώτη φορά που άκουσα τραγούδια που είχαν γραφτεί πριν από άπειρα χρόνια, πριν τα ακούσω. Και βλέπω αυτό να συμβαίνει και είναι πολύ συγκινητικό. Καλό νομίζω ότι έχουμε κάνει. Αυτό θέλω να πω. Δεν το λέω επειδή έχω ψωνιστεί, απλά όντως τόσο μεγάλο αντίκτυπο πιστεύω ότι μόνο το λαϊκό και το ρεμπέτικο έχουν καταφέρει.

Το λαϊκό, το ρεμπέτικο και μετά το ελληνικό ροκ. Δηλαδή, αυτά τα τρία είναι η βάση της ελληνικής μουσικής για σένα πλέον; Είναι τόσο σημαντικό το ελληνικό ροκ, αυτό που κάνατε, οι δίσκοι που βγάλατε, για το σήμερα;

Γρηγόρης Κλιούμης: Είναι πολύ όμορφο αυτό που λες. Ελπίζω, γιατί πραγματικά δεν το βλέπω πουθενά σε αυτό που θεωρείται mainstream. Και συχνά σε πιάνουν και απογοητεύσεις. Δηλαδή, τουλάχιστον για αυτούς που μιλάμε και για κοινωνικά θέματα, πόσο διαφορετικούς τρόπους να ψάχνω να πω αυτά τα ίδια πράγματα που λένε όλα αυτά τα τραγούδια, μπας και κάποιος τα καταλάβει; Είναι ένα πράγμα με το οποίο πρέπει να παλεύουμε οι άνθρωποι, με αυτό που προσπαθούμε να δημιουργήσουμε. Αλλά πρέπει να αγαπάμε τους ανθρώπους. Αυτό.