CULTURE

Αποκλειστικό CNN Greece: Οι επιστολές του Καζαντζάκη σε παιδικό του φίλο «φωτίζουν» την Ασκητική

Αποκλειστικό CNN Greece: Οι επιστολές του Καζαντζάκη σε παιδικό του φίλο «φωτίζουν» την Ασκητική

Τις αγωνίες του για τον Θεό, τα συγγραφικά του σχέδια και στιγμές της προσωπικής του ζωής είχε εμπιστευτεί ο Νίκος Καζαντζάκης στον παιδικό του φίλο και ιερέα  Εμμανουήλ Παπαστεφάνου, που κατοικούσε μόνιμα στις ΗΠΑ.  Φωτογραφίες χειρόγραφων επιστολών και καρτ ποστάλ του συγγραφέα προς τον παιδικό του φίλο παραχώρησαν για δημοσίευση στο CNN Greece οι εγγονές του Παπαστεφάνου, από το αρχείο που διατηρεί η οικογένεια.

Ανάμεσα στα τεκμήρια βρίσκονται γράμματα από το Βερολίνο του 1922 έως την Αντίμπ της Γαλλίας το 1954. Στις επιστολές του 1922, ο Καζαντζάκης διατυπώνει ιδέες που θα αναπτύξει στην «Ασκητική» και καλεί τον φίλο του να συμμετάσχει σε μια κοινή πνευματική προσπάθεια. Τρεις δεκαετίες αργότερα, εξακολουθεί να του εξηγεί πώς αντιλαμβάνεται τη σχέση ανθρώπου και Θεού.

«Γιε της Βροντής!» γράφει στις 10 Οκτωβρίου 1922 από το Βερολίνο, απευθυνόμενος στον Παπαστεφάνου, που βρίσκεται στην Αμερική και είναι ιερέας.

Του αφηγείται τη γνωριμία του με μια νεαρή Εβραία ποιήτρια και τη συζήτησή τους για έναν Θεό που ζητά τη βοήθεια του ανθρώπου.

Το υλικό παραχώρησαν οι αδελφές Δρ. Κριστιν Moustakis-Embry και η Ιωάννα DM Buckowski. Η Κριστιν μοιράζεται επίσης με το CNN Greece οικογενειακές αναμνήσεις για τον παππού της και την προσφορά του στους Έλληνες μετανάστες.

Η Ραχήλ και οι αναζητήσεις πριν από την «Ασκητική»

Στην επιστολή της 10ης Οκτωβρίου 1922, ο Καζαντζάκης διηγείται στον Παπαστεφάνου τη γνωριμία του με τη Ραχήλ Λίπσταϊν-Μινκ, μια νεαρή Εβραία ποιήτρια, την οποία συνάντησε στο Βερολίνο μετά το τέλος ενός παιδαγωγικού συνεδρίου. Μέσα από εκείνη ήρθε σε επαφή με έναν κύκλο ριζοσπαστών γυναικών εβραϊκής καταγωγής από την Πολωνία, που επηρέασε τη σκέψη του εκείνη την περίοδο.

Στον Παπαστεφάνου μεταφέρει τη συζήτησή τους μαζί με τη συγκίνησή του. Αφηγείται ότι μίλησε στη Ραχήλ για έναν Θεό που κραυγάζει «Βοήθεια!» μέσα στις ανθρώπινες καρδιές, ρωτώντας την: «δεν τον ακούς;».

Η εικόνα αυτή συνδέεται με τον προβληματισμό που θα αναπτύξει στην «Ασκητική»: ο άνθρωπος καλείται να αναλάβει ευθύνη και να αγωνιστεί για τη σωτηρία του Θεού.

Ο Καζαντζάκης είχε αρχίσει να επεξεργάζεται αυτές τις ιδέες στη Βιέννη, το καλοκαίρι του 1922.

Η συγγραφή της «Ασκητικής» προχώρησε στο Βερολίνο και το έργο ολοκληρώθηκε στην πρώτη του μορφή το 1923. Δημοσιεύθηκε το 1927 στο περιοδικό «Αναγέννηση» του Δημήτρη Γληνού, ενώ ακολούθησαν νέες επεξεργασίες.

Την ίδια περίοδο επεξεργαζόταν και το «Συμπόσιον», στο οποίο μια παρέα συζητά για τον Θεό. Στον Παπαστεφάνου ζητά να καταγράψει τις δικές του σκέψεις και να συμμετάσχει στην προσπάθεια.

«Βρες το σύνθημα της μάχης»

Στο γράμμα του Οκτωβρίου, ο Καζαντζάκης καλεί τον Παπαστεφάνου να διατυπώσει τις ιδέες του «με αδρά λόγια» και προσθέτει: «βρες το σύνθημα της μάχης».

«Είμαστε τρεις», του γράφει, προτού τον προτρέψει: «Οργάνωσε όσες ψυχές μπορείς».

Αναφέρεται ακόμη στην προοπτική μιας «οικουμενικής Συνόδου», την οποία οραματίζεται μέσα στα επόμενα δύο ή τρία χρόνια. Μέχρι τότε ζητά από τον φίλο του να καταγράψει όσο πιο καθαρά μπορεί τις απόψεις του για τον Θεό.

Σε άλλο χειρόγραφο του οικογενειακού αρχείου διατυπώνει τη φράση: «Ο Θεός για μένα είναι ο Αγωνιζόμενος». Στην ίδια σελίδα περιγράφει τον άνθρωπο να συμμετέχει σε αυτή την προσπάθεια μέσα από την αγάπη και τον αγώνα του.

Η οικογένεια δεν έχει στην κατοχή της επιστολές του Παπαστεφάνου προς τον Καζαντζάκη, σύμφωνα με την Κριστίν.

Η επικοινωνία, πάντως, ήταν αμφίδρομη: σε δημοσιευμένο γράμμα της 5ης Σεπτεμβρίου 1922, ο Καζαντζάκης αναφέρεται στην επιστολή που είχε λάβει από εκείνον και στη συγκίνηση που του προκάλεσε.

Ανάμεσα στα τεκμήρια βρίσκεται και καρτ ποστάλ από το Βερολίνο προς τον Παπαστεφάνου στο Τολέδο του Οχάιο, με ταχυδρομική σφραγίδα 13 Νοεμβρίου 1922. «Ποτέ δεν ήμουν τόσο βέβαιος», σημειώνει ο Καζαντζάκης.

Σε μια άλλη κάρτα, από τη Βιέννη, ο τόνος γίνεται πιο προσωπικός. «Γράψε μου τη ζωή σου», ζητά από τον φίλο του, ρωτώντας για όσα κάνει και αισθάνεται. «Ένα μεγάλο γράμμα», προσθέτει λίγο παρακάτω.

Από το Βερολίνο στην Αντίμπ – «Είμαι πάντα μαζί σου»

Στις 25 Απριλίου 1954, από την Αντίμπ της Γαλλίας, ο Καζαντζάκης επιστρέφει στα ίδια ερωτήματα.

Περιγράφει στον Παπαστεφάνου τρία στάδια της πνευματικής του διαδρομής: αρχικά προσδοκούσε τη σωτηρία του από τον Θεό, στη συνέχεια πίστεψε ότι ο ίδιος όφειλε να σώσει τον Θεό και, τελικά, κατέληξε στην ιδέα ότι άνθρωπος και Θεός πρέπει να συνεργαστούν.

Από τον Θεό που ζητά «Βοήθεια!» το 1922 έως την ιδέα της συνεργασίας το 1954, ο Καζαντζάκης εξηγεί στον ίδιο παραλήπτη πώς αλλάζει η σκέψη του για τη σωτηρία.

Η αλληλογραφία φτάνει έτσι στα τελευταία χρόνια της ζωής τους. Ο Εμμανουήλ Παπαστεφάνου πέθανε το 1955 και ο Νίκος Καζαντζάκης το 1957.

image5.jpeg
Dr Christine A Moustakis-Embry και Joanne DM Buckowski

Σε γράμμα του από την Αντίμπ, το 1954, ο Καζαντζάκης απευθύνεται στον παλιό του φίλο με τη φράση:

«Είμαι πάντα μαζί σου».

Οι επιστολές που είχε διαφυλάξει η Κατίνα, σύζυγος του Παπαστεφάνου, παρέμειναν στην οικογένεια, σύμφωνα με την αφήγηση της Κριστίν. Σήμερα, οι δύο αδελφές μοιράζονται αυτό το υλικό με το κοινό, μαζί με τις αναμνήσεις για τον παραλήπτη του.

«Πιστεύω ότι θα ήθελε να δημοσιοποιηθούν οι επιστολές του Καζαντζάκη», λέει η Κριστίν για τον παππού της.

Η σχέση με τον Παπαστεφάνου

Η γνωριμία των δύο ανδρών ανάγεται στα νεανικά τους χρόνια στο Ηράκλειο. Σύμφωνα με την εγγονή του, ο Παπαστεφάνου αναφερόταν στον Καζαντζάκη ως παιδικό του φίλο σε σύντομη αυτοβιογραφία του.

Τη σχέση τους έχει περιγράψει και ο ανιψιός του, Γιώργος Παπαστεφάνου, ο οποίος αναφέρει ότι οι δύο άνδρες είχαν γεννηθεί το 1883 και συνδέονταν ήδη από την εφηβεία τους. Ο Εμμανουήλ ήταν το μεγαλύτερο από τα επτά παιδιά της οικογένειας.

Στις ιστορίες που άκουγε ο Γιώργος Παπαστεφάνου από τον πατέρα του, η νεανική παρέα στο Ηράκλειο πήγαινε τα καλοκαιρινά βράδια με πανσέληνο στα αλώνια και χόρευε. Η φιλία συνεχίστηκε με αλληλογραφία μετά την εγκατάσταση του Εμμανουήλ στην Αμερική.

pap.jpg

Φωτογραφία του Εμμανουήλ Παπαστεφάνου και της συζύγου του Κατίνας

Dr Christine A Moustakis-Embry και Joanne DM Buckowski

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Παπαστεφάνου υπηρέτησε την ελληνική ομογένεια. Στην ιστορία του καθεδρικού ναού του Ευαγγελισμού στη Βοστώνη καταγράφεται ότι τέλεσε τις πρώτες ακολουθίες στο νέο κτήριο στις 14 Σεπτεμβρίου 1924.

Η Κριστίν, κόρη της Αγνής, της μικρότερης από τα τέσσερα παιδιά του, τον περιγράφει ως άνθρωπο με μεγάλη μόρφωση, που μιλούσε επτά γλώσσες.

«Ο παππούς μου ήταν αφοσιωμένος στους Έλληνες μετανάστες στην Αμερική. Υπέφερε πολύ για τα βάσανά τους και είχε σταλεί εδώ για να τους διακονήσει ως ιερέας και να τους διδάξει», αναφέρει.

«Θυμάμαι τη μητέρα μου να μου λέει ότι μερικές φορές χρησιμοποιούσε τον μισθό του για να αγοράσει τρόφιμα για τους ενορίτες του. Η γιαγιά μου δεν ήταν ευχαριστημένη με αυτό και εργαζόταν ως μοδίστρα για να τα βγάζουν πέρα», προσθέτει.