CULTURE

Τζόουνσταουν: Ο ιεροκήρυκας που οδήγησε περισσότερους από 900 ανθρώπους στον θάνατο

Τζόουνσταουν: Ο ιεροκήρυκας που οδήγησε περισσότερους από 900 ανθρώπους στον θάνατο

Αεροφωτογραφία της μαζικής αυτοκτονίας στο Τζόουνσταουν της Γουιάνας, η οποία έλαβε χώρα πριν από 40 χρόνια, στις 18 Νοεμβρίου 1978. 

Bettmann Archive

Στις 18 Νοεμβρίου 1978, περισσότεροι από 900 άνθρωποι, ανάμεσά τους πάνω από 300 παιδιά, έχασαν τη ζωή τους στον οικισμό Τζόουνσταουν της Γουιάνας, στη Νότια Αμερική. Ήταν μέλη της θρησκευτικής οργάνωσης Peoples Temple, με επικεφαλής τον Αμερικανό ιεροκήρυκα Τζιμ Τζόουνς, ο οποίος είχε καταφέρει να δημιουργήσει γύρω του ένα κλειστό σύστημα απόλυτης εξάρτησης και ελέγχου. Η τραγωδία έμεινε στην ιστορία ως η μεγαλύτερη μαζική αυτοκτονία, ωστόσο οι μαρτυρίες των επιζώντων και των συγγενών των θυμάτων περιγράφουν μια διαφορετική πραγματικότητα: μια μαζική δολοφονία, αποτέλεσμα συστηματικής ψυχολογικής χειραγώγησης και τρομοκράτησης.

«Εξαφάνισε εντελώς τη θέληση των ανθρώπων να ζήσουν, λέγοντάς τους ψέματα», είχε δηλώσει η Λόρα Τζόνστον Κολ, πρώην μέλος της οργάνωσης, στο BBC το 2015. Η ίδια είχε παρατηρήσει ότι τους τελευταίους μήνες πριν από την τραγωδία ο Τζόουνς έμοιαζε να επιδεινώνεται ψυχολογικά, ενώ οι ομιλίες του από τα μεγάφωνα του οικισμού γίνονταν όλο και πιο έντονες και παρανοϊκές.

Η ιστορία του Τζόουνσταουν δεν ξεκίνησε, ωστόσο, ως ένα σχέδιο μαζικής καταστροφής. Ο Τζιμ Τζόουνς είχε οικοδομήσει μια οργάνωση που υποσχόταν κοινωνική δικαιοσύνη, φυλετική ισότητα, αλληλεγγύη και μια κοινότητα απαλλαγμένη από τις διακρίσεις. Η σταδιακή μετατροπή αυτών των ιδεών σε μηχανισμό καταπίεσης και ελέγχου είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της υπόθεσης.

Jonestown Remains

Ο αιδεσιμότατος Τζιμ Τζόουνς, ποιμένας του «People's Temple» (Ναός του Λαού) στο Σαν Φρανσίσκο. Στις 18 Νοεμβρίου 1978, ο Τζόουνς ενορχήστρωσε μια τελετουργία μαζικής δολοφονίας και αυτοκτονίας στο Τζόουνσταουν της Γουιάνας.

AP

Από το κήρυγμα της ισότητας στην απόλυτη εξουσία

Γεννημένος σε μια φτωχή οικογένεια της υπαίθρου της Ιντιάνα, με πατέρα βετεράνο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου που αντιμετώπιζε προβλήματα αλκοολισμού, ο Τζόουνς ίδρυσε την εκκλησιαστική οργάνωση Peoples Temple στην Ιντιανάπολη το 1956.

Η οργάνωση στηρίχθηκε σε σοσιαλιστικές ιδέες και προσέφερε στα μέλη της υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής υποστήριξης. Ο Τζόουνς κήρυττε την ανεκτικότητα, τη συλλογικότητα και τη φυλετική ισότητα, προσελκύοντας ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών, φυλετικών καταβολών και κοινωνικών τάξεων. Οι λειτουργίες συνδύαζαν το γκόσπελ, τον χορό και τις υποτιθέμενες θεραπείες μέσω της πίστης με μηνύματα κοινωνικής αλλαγής.

Για πολλούς ανθρώπους, η συμμετοχή στην Peoples Temple σήμαινε ότι αποκτούσαν έναν σκοπό και μια κοινότητα στην οποία ένιωθαν αποδεκτοί. Η πρώην ακόλουθος Ντέμπορα Λέιτον είχε εξηγήσει ότι κανείς δεν εντάσσεται συνειδητά σε μια οργάνωση πιστεύοντας ότι θα τον βλάψει. Οι άνθρωποι συμμετείχαν επειδή πίστευαν στις ιδέες της, εμπιστεύονταν τους ανθρώπους που συναντούσαν και ήθελαν να αποτελέσουν μέρος μιας συλλογικής προσπάθειας.

Η Λόρα Τζόνστον Κολ περιέγραψε αργότερα τον τρόπο με τον οποίο ο Τζόουνς κατάφερνε να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του στις ανάγκες κάθε μέλους, ώστε να κερδίζει την εμπιστοσύνη του. «Κατάλαβε τι έπρεπε να κάνει για να χειραγωγήσει τον καθένα μας και να τον μετατρέψει σε πιστό ακόλουθο», είχε πει, παραδεχόμενη ότι και η ίδια είχε πιστέψει απόλυτα στο όραμά του.

peoplestemplelogosvg.webp

Το λογότυπο του Ναού του Λαού, που ιδρύθηκε από τον Τζόουνς.

Wikipedia Commons

Οι πολιτικές διασυνδέσεις και η σκοτεινή πλευρά του Τζόουνς

Το 1965, ο Τζόουνς μετέφερε την οργάνωση στην Καλιφόρνια, αρχικά στην πόλη Ουκάια και αργότερα, το 1971, στο Σαν Φρανσίσκο. Εκεί, η Peoples Temple απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη πολιτική επιρροή, συμμετέχοντας σε διαδηλώσεις και υποστηρίζοντας υποψηφίους της προοδευτικής παράταξης.

Η υποστήριξή του προς τον υποψήφιο δήμαρχο Τζορτζ Μόσκοουν, ο οποίος κέρδισε τις εκλογές με μικρή διαφορά, είχε ως αποτέλεσμα ο Τζόουνς να διοριστεί πρόεδρος της Αρχής Στέγασης της πόλης. Οι πολιτικές του επαφές έφταναν μέχρι την εθνική πολιτική σκηνή των ΗΠΑ. Είχε προσκληθεί στο ιδιωτικό αεροσκάφος του υποψήφιου αντιπροέδρου Γουόλτερ Μοντέιλ κατά την επίσκεψή του στο Σαν Φρανσίσκο, ενώ διατηρούσε επικοινωνία και με τη Ρόζαλιν Κάρτερ, σύζυγο του τότε υποψήφιου για την προεδρία Τζίμι Κάρτερ.

Όπως είχε επισημάνει ο δημοσιογράφος Τιμ Ράιτερμαν, ο Τζόουνς είχε αποκτήσει πολιτική δύναμη που ελάχιστοι άνθρωποι, ακόμη και ανάμεσα στους ιεροκήρυκες, θα μπορούσαν να φανταστούν.

jonestownguyanabodies.jpg

Μια εναέρια άποψη των νεκρών στο Τζόουνσταουν.

Wikipedia Commons

Πίσω από τη δημόσια εικόνα του κοινωνικού μεταρρυθμιστή, ωστόσο, η κατάσταση γινόταν όλο και πιο ανησυχητική. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, ο Τζόουνς έκανε κατάχρηση αμφεταμινών και βαρβιτουρικών, ενώ η συμπεριφορά του γινόταν ολοένα πιο απρόβλεπτη και καχύποπτη.

Τον Αύγουστο του 1977 δημοσιεύτηκε αποκαλυπτικό δημοσιογραφικό ρεπορτάζ, στο οποίο πρώην μέλη της οργάνωσης περιέγραφαν περιστατικά δημόσιου ξυλοδαρμού και τιμωριών με στόχο την επιβολή πειθαρχίας. Ένας από τους δημοσιογράφους που συμμετείχαν στην έρευνα, ο Μάρσαλ Κίλνταφ, περιέγραψε τον Τζόουνς ως έναν άνθρωπο που ζούσε μια διπλή ζωή, με ολοένα πιο αποσταθεροποιημένη συμπεριφορά.

Η Ντέμπορα Λέιτον, η οποία αργότερα έγραψε το βιβλίο «Seductive Poison» για την εμπειρία της στην οργάνωση, είχε συνοψίσει την αντίφαση: όσα έλεγε ο Τζόουνς από τον άμβωνα δεν είχαν καμία σχέση με όσα συνέβαιναν πίσω από τις κλειστές πόρτες.

revjimjones19773x4cropped.jpg

Ο Jones το 1977.

Wikipedia Commons

Το Τζόουνσταουν ως «Γη της Επαγγελίας» και φυλακή

Μετά τη δημοσίευση του ρεπορτάζ, ο Τζόουνς φοβήθηκε ότι θα αντιμετώπιζε συνέπειες και εγκατέλειψε τις ΗΠΑ μαζί με τους ακολούθους του, μεταφέροντας την οργάνωση σε έναν απομονωμένο οικισμό που είχαν αρχίσει να δημιουργούν στη Γουιάνα. Το Τζόουνσταουν παρουσιάστηκε ως μια αγροτική κοινότητα, όπου τα μέλη θα μπορούσαν να ζήσουν μακριά από τις κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις της αμερικανικής πραγματικότητας.

Για πολλούς από τους ακολούθους του, η μετακόμιση έμοιαζε με την εκπλήρωση μιας υπόσχεσης: τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας βασισμένης στην ισότητα και την αλληλεγγύη. Στην πράξη, όμως, η γεωγραφική απομόνωση διευκόλυνε τον Τζόουνς να ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής τους και να τους απομακρύνει από τις οικογένειες και τους ανθρώπους που θα μπορούσαν να τους βοηθήσουν να φύγουν.

Η επικοινωνία με τον έξω κόσμο ήταν εξαιρετικά περιορισμένη. Ο Τζόουνς καλλιεργούσε την πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ αποτελούσαν εχθρική δύναμη που επιθυμούσε να καταστρέψει την κοινότητα και ότι η επιστροφή στην πατρίδα ήταν αδύνατη. Παράλληλα, οι ομιλίες του μεταδίδονταν από ένα σύστημα μεγαφώνων σε ολόκληρο τον οικισμό, ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας.

«Υπήρχε ένα σύστημα μεγαφώνων στο Τζόουνσταουν και μόνο ο Τζιμ μιλούσε από αυτό. Λειτουργούσε 24 ώρες το εικοσιτετράωρο και μετέδιδε ηχογραφημένες ομιλίες του», είχε περιγράψει η Λέιτον. Η φωνή του συνόδευε διαρκώς την καθημερινότητα των κατοίκων, ενισχύοντας το κλίμα φόβου και καχυποψίας.

Η Ρεμπέκα Μουρ, η οποία έχασε δύο αδελφές και έναν ανιψιό της στην τραγωδία, είχε αναφέρει ότι ο Τζόουνς επέμενε πως η κατάσταση στις ΗΠΑ γινόταν ολοένα χειρότερη και ότι δυνάμεις από το εξωτερικό ετοιμάζονταν να επιτεθούν στον οικισμό. Τα μέλη ζούσαν με τη διαρκή αίσθηση ότι απειλούνταν.

Η αμφισβήτηση της ηγεσίας του είχε ουσιαστικά απαγορευτεί. Ο Τζόουνς διοργάνωνε τις λεγόμενες «δοκιμασίες πίστης», στις οποίες προειδοποιούσε ότι κάποιος από τους ανθρώπους που εμπιστεύονταν οι ακόλουθοί του θα επιχειρούσε να διαφύγει και ότι έπρεπε να τον καταγγείλουν. Οι υποψίες έφταναν μέχρι τις πιο στενές οικογενειακές σχέσεις.

«Ένας πατέρας θα κατέδιδε τον γιο του, ένας σύζυγος τη γυναίκα του και ένα μικρό παιδί τον γονιό του», είχε περιγράψει ο Βέρνον Γκόσνεϊ, μέλος της οργάνωσης που έχασε τον γιο του στη σφαγή. Η αποχώρηση από το Τζόουνσταουν είχε μετατραπεί στην πιο απαγορευμένη σκέψη.

Η επίσκεψη του Αμερικανού βουλευτή και η αρχή του τέλους

Οι συγγενείς των μελών που είχαν παραμείνει στη Γουιάνα άρχισαν να εκφράζουν δημόσια την ανησυχία τους. Οργάνωσαν εκστρατείες επιστολών προς πολιτικούς και κρατικούς αξιωματούχους, ενώ η υπόθεση έφτασε μέχρι την Ομοσπονδιακή Επιτροπή Επικοινωνιών των ΗΠΑ.

Τον Νοέμβριο του 1978, ο Αμερικανός βουλευτής της Καλιφόρνιας Λίο Ράιαν αποφάσισε να επισκεφθεί τον οικισμό, έπειτα από τις καταγγελίες συγγενών ότι άνθρωποι κρατούνταν παρά τη θέλησή τους. Μαζί του ταξίδεψαν δημοσιογράφοι και συνεργάτες του.

Η αποστολή έφτασε στο Τζόουνσταουν στις 17 Νοεμβρίου. Το κλίμα ήταν ήδη τεταμένο, ωστόσο ορισμένα μέλη βρήκαν την ευκαιρία να ζητήσουν βοήθεια. Ο Βέρνον Γκόσνεϊ επιχείρησε να περάσει ένα σημείωμα στους επισκέπτες, στο οποίο έγραφε: «Βοηθήστε μας να φύγουμε από το Τζόουνσταουν».

Ο δημοσιογράφος του NBC Ντον Χάρις παρέδωσε στην αντιπροσωπεία δύο σημειώματα από ανθρώπους που επιθυμούσαν να εγκαταλείψουν τον οικισμό. Για την Τζάκι Σπάιερ, συνεργάτιδα του Ράιαν, ήταν πλέον σαφές ότι κάτι πολύ σοβαρό συνέβαινε.

Την επόμενη ημέρα, ακόμη περισσότεροι ακόλουθοι εξέφρασαν την επιθυμία να επιστρέψουν στις ΗΠΑ. Ο Ράιαν και η ομάδα του συμφώνησαν να τους συνοδεύσουν. Η απόφαση αυτή προκάλεσε πανικό στον Τζόουνς, ο οποίος αρχικά προσπάθησε να πείσει τους ανθρώπους να παραμείνουν, παρουσιάζοντας την αποχώρησή τους ως προδοσία.

Καθώς η αντιπροσωπεία αναχωρούσε για το αεροδρόμιο, η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο. Ένας ακόλουθος απείλησε τον Ράιαν με μαχαίρι, ενώ λίγο αργότερα, όταν η ομάδα έφτασε στον αεροδιάδρομο για να επιβιβαστεί στα αεροσκάφη, ένοπλοι της Peoples Temple άνοιξαν πυρ εναντίον της.

Πέντε άνθρωποι σκοτώθηκαν, ανάμεσά τους ο βουλευτής Λίο Ράιαν και ο δημοσιογράφος Ντον Χάρις.

jimjonesfirstchurch.jpg

Η πρώτη εκκλησία του Τζόουνς στην Ιντιανάπολη.

Wikipedia Commons

18 Νοεμβρίου 1978: Η μαζική δολοφονία στο Τζόουνσταουν

Όταν οι ειδήσεις για τις δολοφονίες έφτασαν στον οικισμό, ο Τζόουνς συγκάλεσε συγκέντρωση όλων των μελών. Υποστήριξε ότι οι αμερικανικές αρχές θα εκδικούνταν για τον θάνατο του βουλευτή, βασανίζοντας τα παιδιά και τους ηλικιωμένους της κοινότητας. Παρουσίασε τον θάνατο ως τη μοναδική διέξοδο από την επικείμενη καταστροφή.

Οι ακόλουθοί του είχαν ήδη υποστεί μήνες συστηματικής ψυχολογικής πίεσης, απομόνωσης και εκφοβισμού. Πολλοί δεν είχαν πρόσβαση σε ανεξάρτητη ενημέρωση, ενώ είχαν αποκοπεί από τις οικογένειές τους και κάθε δυνατότητα να αναζητήσουν βοήθεια.

jonestown.jpg

Φωτογραφία του 1977 από τη Nancy Wong: Ο Αιδεσιμότατος Jim Jones λαμβάνει ένα βραβείο από τον Αιδεσιμότατο Cecil Williams στην εκκλησία Glide Memorial Church (οδός Ellis 330), στο Σαν Φρανσίσκο, κατά την Ημέρα του Martin Luther King Jr.

Wikipedia Commons

Στις 18 Νοεμβρίου, περισσότεροι από 900 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους αφού κατανάλωσαν φρουτοποτό αναμεμειγμένο με κυάνιο. Ανάμεσά τους βρίσκονταν πάνω από 300 παιδιά. Η έκταση της τραγωδίας και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες σημειώθηκε προκάλεσαν παγκόσμιο σοκ.

Η περιγραφή της υπόθεσης ως «μαζικής αυτοκτονίας» αμφισβητήθηκε από επιζώντες και συγγενείς θυμάτων, οι οποίοι υπογράμμισαν ότι οι άνθρωποι δεν είχαν πραγματική ελευθερία επιλογής. Η Τζόνστον Κολ είχε επισημάνει ότι ο Τζόουνς τούς είχε επί μήνες τροφοδοτήσει με ψέματα και φόβο, στερώντας τους κάθε δυνατότητα αντίδρασης.

Ο Τιμ Κάρτερ, ο οποίος έχασε στη σφαγή αρκετούς συγγενείς του, ανάμεσά τους τη σύζυγο και τον γιο του, περιέγραψε αργότερα την τραγωδία ως μια αδιανόητη σπατάλη ανθρώπινων ζωών.

Σχεδόν μισό αιώνα μετά, το Τζόουνσταουν παραμένει μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις θρησκευτικής και πολιτικής χειραγώγησης στη σύγχρονη ιστορία. Η πορεία του Τζιμ Τζόουνς από έναν ιεροκήρυκα που μιλούσε για κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα σε έναν άνθρωπο που επέβαλε τον απόλυτο έλεγχο στους ακολούθους του αναδεικνύει τους μηχανισμούς με τους οποίους η εμπιστοσύνη, η συλλογική πίστη και η ανάγκη του ανήκειν μπορούν να μετατραπούν σε εργαλεία εξουσίας και καταστροφής.