TECH

Grand Theft Auto VI (GTA 6): Πώς ένα βιντεοπαιχνίδι έγινε παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο

Grand Theft Auto VI (GTA 6): Πώς ένα βιντεοπαιχνίδι έγινε παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο

Ο Τζέισον και η Λουσία, πρωταγωνιστές του πολυαναμενόμενου «Grand Theft Auto VI» που κυκλοφορεί σήμερα

Rockstar Games

Από ένα σχετικά απλό παιχνίδι, στο οποίο οι παίκτες έκλεβαν αυτοκίνητα και παρέσυραν πεζούς, το «Grand Theft Auto» εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα πολιτιστικά φαινόμενα των τελευταίων δεκαετιών. Και το «GTA VI» που κυκλοφορεί σήμερα, επιβεβαιώνει απόλυτα τον ισχυρισμό αυτό.

Συνδυάζοντας την κινηματογραφική αφήγηση με την κοινωνική σάτιρα, τη μουσική, τη λογοτεχνία και, κυρίως, μια πρωτοφανή αίσθηση ελευθερίας, η σειρά της Rockstar Games επαναπροσδιόρισε τα όρια των video games. Η επιτυχία υπήρξε εντυπωσιακή. Μόνο το «Grand Theft Auto V», που κυκλοφόρησε το 2013, έχει ξεπεράσει τα 230 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως. Η οικονομική επιτυχία, όμως, αποτελεί μόνο μία διάσταση του φαινομένου. Πώς ένα παιχνίδι κατάφερε να αποκτήσει τόσο μεγάλη επιρροή, ξεπερνώντας κατά πολύ τα όρια της βιομηχανίας του gaming;

Σε ένα εκτενές αφιέρωμα του «Guardian», δημιουργοί, κριτικοί και συγγραφείς επιχειρούν να εξηγήσουν την εκπληκτική απήχηση του «Grand Theft Auto», αναζητώντας τα στοιχεία που το μετέτρεψαν από μια προκλητική ηλεκτρονική διασκέδαση σε ένα σύνθετο έργο τέχνης.

Πώς ξεκίνησαν όλα

«Grand Theft Auto» (1997): Από τη Σκωτία με αγάπη

Το πρώτο «Grand Theft Auto» δημιουργήθηκε το 1997 από τη σκωτσέζικη εταιρεία DMA Design. Οι παίκτες περιφέρονταν σε τρεις φανταστικές αμερικανικές πόλεις (τις Liberty City, San Andreas και Vice City που θα επέστρεφαν στα επόμενα παιχνίδια), έκλεβαν αυτοκίνητα, συγκρούονταν με άλλα οχήματα και παρέσυραν πεζούς. Η δράση παρουσιαζόταν από ψηλά, με μια αισθητική που θύμιζε τα παλιά ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Οι δημιουργοί του δεν είχαν καν τους πόρους για να επισκεφθούν τις ΗΠΑ και να μελετήσουν τις πόλεις τους. Όπως είχε περιγράψει παλιότερα στον «Guardian» ο σχεδιαστής Πολ Φάρλεϊ, ολόκληρο το στούντιο διέθετε μόλις έναν υπολογιστή με πρόσβαση στο Διαδίκτυο. Η έμπνευση προερχόταν κυρίως από τις ταινίες και τη μουσική. Οι δημιουργοί συζητούσαν μεταξύ τους τι είχαν παρακολουθήσει το Σαββατοκύριακο και τι άκουγαν εκείνη την περίοδο.

Παρά τα περιορισμένα μέσα, είχαν ήδη εμφανιστεί τα τρία βασικά χαρακτηριστικά που θα καθόριζαν τη σειρά: η ελευθερία κινήσεων, η έντονη αίσθηση του τόπου και το σκοτεινό, συχνά προκλητικό χιούμορ.

«Grand Theft Auto 2» (1999): Στα ίδια μονοπάτια

Το δεύτερο παιχνίδι επέκτεινε τις βασικές ιδέες του πρώτου, χωρίς να αλλάξει ριζικά τη συνταγή. Διατήρησε την οπτική από ψηλά και την ελευθερία περιπλάνησης σε μια πόλη – αυτή τη φορά τη ρετροφουτουριστική Anywhere City – όπου η παρανομία αποτελούσε βασικό μηχανισμό δράσης. Ήταν, ουσιαστικά, ένα μεταβατικό στάδιο πριν από την επανάσταση που θα ακολουθούσε.

«Grand Theft Auto III» (2001): Η μεγάλη επανάσταση

Το 2001 η σειρά πέρασε στις τρεις διαστάσεις, αλλάζοντας οριστικά την ιστορία των video games. Για πρώτη φορά οι παίκτες μπορούσαν να εξερευνήσουν μια ολόκληρη τρισδιάστατη μεγαλούπολη. Οι ουρανοξύστες της Liberty City, μιας φανταστικής εκδοχής της Νέας Υόρκης, υψώνονταν πάνω από τους δρόμους, ενώ οι περαστικοί αντιδρούσαν στις πράξεις του παίκτη.

Οι επιρροές από γκανγκστερικές ταινίες όπως τα «Καλά Παιδιά» του Μάρτιν Σκορσέζε ήταν εμφανείς. Το παιχνίδι πρόσφερε την αίσθηση ότι μπορούσε κανείς να πρωταγωνιστήσει στη δική του κινηματογραφική ιστορία εγκλήματος. Ωστόσο, εκείνο που εντυπωσίασε περισσότερο δεν ήταν η βία ή η πλοκή, αλλά η ίδια η πόλη. «Δεν είχα ξαναδεί ποτέ ένα αστικό τοπίο να αποδίδεται με τέτοιον τρόπο σε βιντεοπαιχνίδι», εξηγεί στον «Guardian» ο κριτικός λογοτεχνίας Κρίστοφερ Μπερντ.

Το «GTA III» καθιέρωσε τον ανοιχτό κόσμο ως κεντρικό στοιχείο της σειράς. Οι παίκτες μπορούσαν πλέον να κινηθούν σχεδόν οπουδήποτε, αντί να ακολουθούν υποχρεωτικά μια προκαθορισμένη διαδρομή.

«Grand Theft Auto: Vice City» (2002): Η γοητεία της ποπ κουλτούρας

Το Vice City μετέφερε τη δράση σε μια φανταστική εκδοχή του Μαϊάμι, αντλώντας έμπνευση από τον «Σημαδεμένο» με τον Αλ Πατσίνο και την τηλεοπτική σειρά «Οι Σκληροί του Μαϊάμι».

Η αισθητική, η μουσική και η ατμόσφαιρα των δεκαετιών του 1980 έγιναν εξίσου σημαντικές με την υπόθεση. Το παιχνίδι έδειξε πόσο αποτελεσματικά μπορούσε η Rockstar να ανασυνθέτει μια ολόκληρη πολιτιστική εποχή, χρησιμοποιώντας κινηματογραφικές και μουσικές αναφορές για να δημιουργήσει έναν κόσμο με δική του ταυτότητα.

«Grand Theft Auto: San Andreas» (2004): Η Αμερική του χιπ χοπ

Εδώ η δράση μετατοπίστηκε στη νότια Καλιφόρνια (το San Andreas είναι μια πολιτεία βασισμένη στην Καλιφόρνια και τη Νεβάδα), στην κουλτούρα του χιπ χοπ και στις κοινωνικές συγκρούσεις των αμερικανικών μεγαλουπόλεων. Ταινίες όπως το «Boyz n the Hood» αποτέλεσαν βασικές πηγές έμπνευσης.

Η Rockstar δεν δημιουργούσε πλέον απλώς ένα σκηνικό εγκληματικής δράσης, αλλά μια ολόκληρη πολιτιστική και κοινωνική πραγματικότητα, με τη μουσική, τις γειτονιές και τις διαφορετικές κοινότητες να αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της εμπειρίας.

«Grand Theft Auto IV» (2008): Η σκοτεινή πλευρά του αμερικανικού ονείρου

Με το τέταρτο παιχνίδι (ως προς τον τίτλο μόνο, καθώς έχουν προηγηθεί άλλα πέντε), η σειρά επέστρεψε στη Liberty City, υιοθετώντας έναν περισσότερο στοχαστικό και σκοτεινό τόνο. Πρωταγωνιστής ήταν ένας μετανάστης από την Ανατολική Ευρώπη, ο οποίος έφτανε στην Αμερική αναζητώντας μια καλύτερη ζωή, για να ανακαλύψει τις αντιφάσεις του αμερικανικού ονείρου.

Η αφήγηση συνδεόταν με το κλίμα της εποχής μετά την 11η Σεπτεμβρίου και τον λεγόμενο «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας». Η παρανομία εξακολουθούσε να προσφέρει συγκινήσεις, αλλά το παιχνίδι πλέον εξέταζε σοβαρότερα ζητήματα κοινωνικής ταυτότητας, μετανάστευσης και απογοήτευσης.

«Grand Theft Auto V» (2013): Ένας κόσμος ολόκληρος

Με το «GTA V» η σειρά ξαναγυρνά στην περιοχή του San Andreas, που είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Το Los Santos (Λος Άντζελες) διέθετε πειστική κυκλοφορία οχημάτων, υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης που ανταποκρίνονταν σε περιστατικά και ένα πλήθος οικονομικών δραστηριοτήτων. Οι παίκτες μπορούσαν να πραγματοποιούν ληστείες, να επενδύουν στο χρηματιστήριο ή να κερδίζουν χρήματα από ακίνητα. Το παιχνίδι αντιμετώπιζε όλα αυτά ως διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας λογικής: ενός κόσμου στον οποίο σχεδόν τα πάντα μετατρέπονται σε ευκαιρίες πλουτισμού.

Οι κινηματογραφικές επιρροές παρέμεναν, από τους «Sopranos» μέχρι τη λογοτεχνική σάτιρα της αμερικανικής κοινωνίας, αλλά η προσομοίωση της καθημερινής ζωής είχε πλέον εξελιχθεί στο σημαντικότερο επίτευγμα.

Η γοητεία της παρανομίας

Ένα βασικό ερώτημα είναι γιατί εκατομμύρια άνθρωποι απολαμβάνουν να υποδύονται εγκληματίες. Ο Λέσλι Μπένζις, πρώην επικεφαλής του στούντιο της Rockstar στο Εδιμβούργο, είχε ξεκαθαρίσει ότι οι δημιουργοί δεν σχεδίαζαν τα παιχνίδια επιδιώκοντας τη μέγιστη δυνατή βία. Τους ενδιέφεραν κόσμοι όπου η βία αποτελεί μέρος της καθημερινότητας και στους οποίους μπορούν να εξερευνηθούν σκοτεινά, προκλητικά θέματα.

Ο Τζεφ Μάναου, συγγραφέας του βιβλίου «A Burglar’s Guide to the City», δίνει στον «Guardian» μια διαφορετική ερμηνεία. «Τη στιγμή που υπάρχει ένας κανόνας, κάποιος θα θελήσει να τον παραβεί», υποστηρίζει. Σύμφωνα με τον ίδιο, πολλά εγκλήματα μοιάζουν με γρίφους. Μια ληστεία τράπεζας, για παράδειγμα, απαιτεί την αξιοποίηση διαθέσιμων πληροφοριών, την ανακάλυψη αδυναμιών ενός συστήματος και τον συνδυασμό στοιχείων για την επίτευξη ενός στόχου.

Με αυτή την έννοια, το έγκλημα και τα βιντεοπαιχνίδια μοιράζονται μια κοινή λογική: την αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων αξιοποίησης ή παράκαμψης των κανόνων.

Στο «GTA V», μάλιστα, ορισμένες εγκληματικές δραστηριότητες ήταν εμπνευσμένες από πραγματικές υποθέσεις, όπως η διάρρηξη τραπεζικού θησαυροφυλακίου στο Λος Άντζελες το 1986 μέσω υπόγειας σήραγγας.

Η πραγματική μαγεία δεν είναι στις αποστολές

Ωστόσο, η εγκληματική δράση δεν αρκεί για να εξηγήσει την τεράστια απήχηση του «Grand Theft Auto». Ο Κρίστοφερ Μπερντ πιστεύει ότι όσοι δεν παίζουν βιντεοπαιχνίδια έχουν μια εντελώς λανθασμένη εικόνα για τη σειρά. Φαντάζονται μια αδιάκοπη αλληλουχία καταδιώξεων, ληστειών και συγκρούσεων. Για τους αφοσιωμένους παίκτες, όμως, οι πιο αξέχαστες στιγμές είναι συχνά εκείνες στις οποίες δεν συμβαίνει απολύτως τίποτα. Μπορεί κάποιος να οδηγεί χωρίς προορισμό, να ανεβαίνει σε μια βουνοκορφή ή να παρακολουθεί τον ήλιο να διαγράφει την πορεία του στον ουρανό.

«Υπάρχει η δυνατότητα να κατοικήσεις μέσα σε αυτόν τον κόσμο», εξηγεί ο Μπερντ. Τα παιχνίδια είναι τόσο γεμάτα με μικρές λεπτομέρειες και ανεξάρτητες δραστηριότητες, ώστε ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει τη δική του εμπειρία.

Πρόκειται, όπως λέει, για την απόλαυση μιας ομορφιάς που δεν εξυπηρετεί κανέναν συγκεκριμένο σκοπό. Παρομοιάζει αυτή την εμπειρία με την αίσθηση που έχει κάποιος βγαίνοντας από μια κινηματογραφική αίθουσα. Για λίγη ώρα εξακολουθεί να ζει μέσα στην ψευδαίσθηση της ταινίας, σχεδόν σαν να έχει μεταμορφωθεί στον πρωταγωνιστή της. Το «GTA» επιτυγχάνει κάτι αντίστοιχο, με τη διαφορά ότι ο παίκτης μπορεί να παραμείνει μέσα σε αυτή την ψευδαίσθηση και να την εξερευνήσει.

Ένα ολικό έργο τέχνης

Η πολυπλοκότητα των ψηφιακών πόλεων οδηγεί τον Μάναου σε μια ακόμη ενδιαφέρουσα παρατήρηση: οι πραγματικές μεγαλουπόλεις είναι τόποι όπου αμέτρητες δυνατότητες συνυπάρχουν και αλληλεπικαλύπτονται. Το «GTA» μεταφέρει αυτή την πολυπλοκότητα στον ψηφιακό κόσμο, υποδεικνύοντας ότι η ίδια η πόλη μπορεί να αποτελεί αυτοτελή μορφή τέχνης.

Ο Μπερντ χρησιμοποιεί για το «GTA» τον γερμανικό όρο Gesamtkunstwerk, που συνδέεται με τον Ρίχαρντ Βάγκνερ και περιγράφει το «ολικό έργο τέχνης»: μια δημιουργία που συνενώνει διαφορετικές τέχνες σε ένα ενιαίο σύνολο.

Στα παιχνίδια αυτά η μουσική είναι εξίσου σημαντική με την οδήγηση, τις συνομιλίες, τη δράση και την αρχιτεκτονική. Κανένα από αυτά τα στοιχεία δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα.

Ζολά και Ντίκενς για τον 21ο αιώνα

Το «GTA» μπορεί να συγκριθεί με τα μεγάλα κοινωνικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα, επισημαίνει κλείνοντας ο «Guardian». Όπως ο Ζολά, ο Θάκερεϊ και ο Ντίκενς επιχειρούσαν να αποτυπώσουν την κοινωνία της εποχής τους μέσα από ένα ευρύ πανόραμα χαρακτήρων, τόπων και σχέσεων, έτσι και η Rockstar δημιουργεί μια συνολική εικόνα της σύγχρονης Αμερικής.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της σειράς. Το GTA σατιρίζει τον καταναλωτισμό, έχοντας το ίδιο αποφέρει δισεκατομμύρια δολάρια. Παρουσιάζει την παρανομία ως απειλή, αλλά συχνά εξυμνεί την ευφυΐα των εγκληματιών. Αποτυπώνει με εντυπωσιακή ακρίβεια την αμερικανική κοινωνία, παρότι δημιουργήθηκε από ανθρώπους που εργάζονταν στη Σκωτία. Οι αντιφάσεις αυτές δεν αποτελούν αδυναμία. Είναι μέρος της ταυτότητάς του.

Σε μια εποχή όπου η ψηφιακή ζωή δημιουργεί ολοένα μεγαλύτερη κόπωση και η τεχνητή νοημοσύνη κατακλύζει με χαζομάρες το Διαδίκτυο, ο Μπερντ εντοπίζει ένα εντυπωσιακό παράδοξο: ενώ πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι η πραγματικότητα γίνεται όλο και πιο τεχνητή, εξακολουθούν να επιθυμούν να βυθιστούν σε έναν τεράστιο, εξ ολοκλήρου προσομοιωμένο κόσμο.

Ίσως αυτό να αποτελεί την καλύτερη εξήγηση για τη διαχρονική επιτυχία της σειράς και τον χαμό που έχει δημιουργήσει το «Grand Theft Auto VI». Δεν προσφέρει απλώς τη δυνατότητα να παραβιάσεις κανόνες, να κλέψεις αυτοκίνητα ή να ζήσεις μια εγκληματική περιπέτεια. Προσφέρει κάτι πολύ πιο σπάνιο: την αίσθηση ότι υπάρχει ένας άλλος κόσμος, μέσα στον οποίο μπορείς να ζήσεις όπως επιθυμείς.