Το τραύμα, ως ψυχικό φαινόμενο και εργασιακή κανονικότητα για τους δημοσιογράφους

Αυτή η συνεχής έκθεση σε σκληρές εικόνες και ειδήσεις, συνεπάγεται σημαντικό ψυχολογικό κόστος και έκθεση σε ένα συνεχές τραύμα. Επιπλέον, ο τρόπος με τον οποίο αυτό το τραύμα μετασχηματίζεται σε πληροφορία, επηρεάζει βαθιά τον τρόπο που το κοινό κατανοεί τα γεγονότα και τον κοινωνικό διάλογο.

Με την εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας, η έκθεσή μας σε τραυματικές εικόνες είναι πλέον μια καθημερινότητα. Αν ανοίξει κάποιος σήμερα το tik tok ή το Instagram μπορεί να δει ακόμη και σκηνές από δολοφονίες και υπέρμετρη βία σε βαθμό που η τηλεόραση ποτέ δεν θα πρόβαλε.

Η διαφορά είναι ότι για τον δημοσιογράφο, η έκθεση στο τραύμα είναι πλέον μια καθημερινή κατάσταση και μέρος της δουλειάς του. Μετά από όσα έχει υποστεί ο δημοσιογραφικός κλάδος γενικότερα, ξεκινώντας από την εργασιακή ανασφάλεια, την μείωση του εισοδήματος, τις δικαστικές διώξεις (slapps), ένα ακόμη πρόβλημα έρχεται να προστεθεί σε αυτό το επάγγελμα. Το ψυχικό τραύμα.

Τα στοιχεία που παραθέτουμε είναι αποκαλυπτικά του προβλήματος, το οποίο δυστυχώς, τα περισσότερα μέσα και οι ηγεσίες τους, το αντιμετωπίζουν απλών σαν μέρος της δουλειάς.

Το τραύμα στη δημοσιογραφία και η ανθεκτικότητα των επαγγελματιών των ΜΜΕ ήταν το θέμα του 3ου Διεθνούς Συνεδρίου για την Ασφάλεια των Δημοσιογράφων που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 19 και 20 Μαρτίου. Τίτλος του συνεδρίου «Bearing Witness: Trauma and Resilience in Modern Journalism». Το συνέδριο διοργανώθηκε από το Διεθνές Κέντρο Εκπαίδευσης για την Ασφάλεια Δημοσιογράφων και Επαγγελματιών ΜΜΕ, υπό την επιστημονική ευθύνη του Εργαστηρίου Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με τη στήριξη του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ).

Το τραύμα στα newsrooms

Όπως ανέφερε ο καθηγητής στο τμήμα δημοσιογραφίας και μέσων μαζικής ενημέρωσης του Aριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Νίκος Παναγιώτου, «το τραύμα δεν θεωρείτο μέχρι σήμερα κάτι με το οποίο θα πρέπει να ασχοληθούν οι δημοσιογράφοι. Οι έρευνες ωστόσο δείχνουν ότι πλέον επηρεάζει πολύ τη δουλειά τους όχι μόνο στο πεδίο αλλά και στα newsrooms και τελικά και το ίδιο το κοινό. Σήμερα οι ειδήσεις δεν συλλέγονται μόνο από δημοσιογραφικά πρακτορεία, επίσημες ιστοσελίδες και δελτία τύπου που καταφθάνουν με κάποιο email. Το βίαιο και σκληρό περιεχόμενο που διακινείται μέσα από τα social media δεν είναι περιστασιακό αλλά συνεχές. H βία και το αίμα είναι κάτι μόνιμο». Έτσι τα newsrooms λειτουργούν σαν ζώνη ασφαλείας για τους θεατές – αναγνώστες.

Οι δημοσιογράφοι πρέπει να παρακολουθούν ότι έρχεται στις οθόνες τους να αξιολογούν και να λαμβάνουν γρήγορες αποφάσεις. Tαυτόχρονα όμως έρχεται και μη διασταυρωμένο υλικό με αρκετή βία και σκληρές εικόνες. Το πρόβλημα σε αυτή την περίπτωση δεν είναι μόνο αν το υλικό είναι αυθεντικό, αλλά και πόσο κοστίζει για να διασταυρωθεί και αν αξίζει τελικά να δημοσιευτεί. Είναι μια αέναη μάχη με το χρόνο.

Όπως είπε κατά τη διάρκεια της παρουσίασής της η πρόεδρος του Αθηναϊκού και Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων Άρια Άγάτσα, έρευνες του Dart Center for Journalism and Trauma δείχνουν ότι μεταξύ 80% και 100% των δημοσιογράφων εκτίθενται σε τραυματικά γεγονότα κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής τους ζωής, συχνά επανειλημμένα μέσα στα χρόνια, ενώ το 92% των δημοσιογράφων έχει αντιμετωπίσει πολλαπλές τραυματικές αποστολές, από φυσικές καταστροφές και σοβαρά ατυχήματα μέχρι πολέμους και περιστατικά μαζικής βίας.

Εργασιακή ανασφάλεια και δουλειά 24/7

Ο κύριος Αντριάν Κόλιν εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Δημοσιογράφων, Εντοπίζει τη γενεσιουργό αιτία του τραύματος των δημοσιογράφων σήμερα, σε τέσσερις παράγοντες. Πρώτον στην εργασιακή ανασφάλεια πού ζουν οι δημοσιογράφοι και στις χαμηλές αμοιβές τους. Δεύτερον στην ανάγκη να δουλεύουν 24 ώρες το 24ωρο κάθε μέρα λόγω ακριβώς της εργασιακής ανασφάλειας αλλά και λόγω του ότι στο Ίντερνετ οι ειδήσεις δεν έχουν ωράριο και οι ιστοσελίδες θα πρέπει να είναι πάντα ενημερωμένες.

Τρίτον στο γεγονός ότι είναι δέκτες απειλών εκφοβισμών, δικαστικών διώξεων, και τέλος στο ότι είναι οι πρώτοι ανταποκριτές σε τραυματικά γεγονότα, μαζί με τα σώματα ασφαλείας και τους υγειονομικούς. Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου παρουσιάστηκαν στοιχεία από έρευνες στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο όπως αυτά που παρουσίασε η κυρία Άννα Όρφανίδου καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο York.

Συγκεκριμένα, το 72% του κοινού έρχεται αντιμέτωπο με τραυματικές ειδήσεις μέσω των social media. Μετά από τραυματικά γεγονότα, κυκλοφορεί στα social media τρεις φορές περισσότερη παραπληροφόρηση, ενώ το 60% των δημοσιογράφων αναφέρουν δευτερογενές τραύμα μετά από την κάλυψη διαφόρων ειδών κρίσεων.

Το τραύμα συνδέεται με την παραπληροφόρηση. Ο καταιγισμός πληροφοριών και εικόνων στο διαδίκτυο σε μεγάλα γεγονότα έχει αποδειχθεί ότι επιτείνει το τραύμα τόσο στους επαγγελματίες των media όσο και στο κοινό που είναι ο τελικός αποδέκτης και δεν έχει την ικανότητα να ξεχωρίσει την πραγματική από την παραποιημένη ή αναληθή πληροφορία.

Το τραύμα ως «μέρος της δουλειάς»

Τέσσερις ερευνητές, οι, Αθηνά Σιμάτου, Παντελής Βατικιώτης, Φρεντ Κακούζα και Σάμιουελ Καζίμπουε, πραγματοποίησαν μια συγκριτική έρευνα για τη συστηματική πίεση που δέχονται οι δημοσιογράφοι και για τους μηχανισμούς υποστήριξής τους στην Ελλάδα και στην Ουγκάντα, δυο χώρες τόσο μακριά η μία από την άλλη και τόσο διαφορετικές κοινωνικά και πολιτισμικά ώστε να αναδειχθούν θα κοινά και οι διαφορές τους. Μεταξύ των ευρημάτων βλέπουμε ότι οι δημοσιογραφικοί οργανισμοί παρέχουν κυρίως πρακτικές συμβουλές για την αντιμετώπιση του τραύματος και δίνουν μεγαλύτερη σημασία στην σωματική προστασία έναντι της ψυχολογικής φροντίδας. Στην Ελλάδα, μεγαλύτερη στοχοποίηση δέχεται η ερευνητική δημοσιογραφία ενώ παρατηρείται στοχοποίηση και στην αθλητική δημοσιογραφία. Τα πιο τραυματικά γεγονότα για τους δημοσιογράφους είναι οι πυρκαγιές και οι σεισμοί.

Μερικά ακόμη στοιχεία που προκύπτουν από αυτή την έρευνα είναι ότι η έκθεση στο τραύμα συχνά κανονικοποιείται. Σαν να είναι απλώς μέρος της δουλειάς. Τα αποτελέσματα του τραύματος είναι συνήθως ο κακός ύπνος, το άγχος και ο φόβος για την ασφάλεια των συγγενών και των φίλων. Οι δικαστικές διώξεις επίσης προκαλούν σημαντικό ψυχολογικό βάρος.

Η υποστήριξη προς τους δημοσιογράφους που έχουν εκτεθεί σε τραύμα σπάνια είναι συστηματική και εστιάζει περισσότερο στο «τι συνέβη» και λιγότερο στη αποκατάσταση μετά το γεγονός. Συνήθως η συζήτηση μεταξύ συναδέλφων είναι η βασική υποστηρικτική συνθήκη.

ΟΑΣΕ: Επιτέλους κάποιος ασχολείται

Το 2022 ο Οργανισμός και για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη έθεσε σε εφαρμογή ένα σχέδιο για την προστασία των δημοσιογράφων με σκοπό να δεσμεύσει τα κράτη μέλη να κάνουν περισσότερα για το θέμα.

Τέσσερα χρόνια νωρίτερα το συμβούλιο υπουργών έχει πάρει απόφαση για τη δέσμευση των κρατών για την ασφάλεια των δημοσιογράφων, αλλά λίγα είχαν γίνει και κάποιες χώρες δεν είχαν υπογράψει. Από το 2022 ο ΟΑΣΕ επιβλέπει ως παρατηρητής πως εφαρμόζονται οι δεσμεύσεις των 57 κρατών και τα αποτελέσματα των παρατηρήσεών του δεν είναι και πολύ ενθαρρυντικά.

Η Κυρία Σεσίλια Λαγκομαρσίνο, είναι διευθύντρια του Media Freedom Project του ΟΑΣΕ και μίλησε αποκλειστικά στο CNN Greece για την πρωτοβουλία και τα μέχρι τώρα στοιχεία. Όπως είπε, η ασφάλεια των δημοσιογράφων είναι ένα μεγάλο πρόβλημα και ο ΟΑΣΕ δεν επικεντρώνει μόνο σε αυτό που ονομάζουμε σωματική ασφάλεια, αλλά εννοεί την ασφάλεια σαν κάτι ευρύτερο που περιλαμβάνει την ψηφιακή, την νομική και την ψυχολογική ασφάλεια, την ισότητα των φύλλων και τις εργασιακές συνθήκες.

Η κυρία Λαγκομαρσίνο μιλώντας στο CNN Greece τόνισε χαρακτηριστικά: «Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι ο τρόπος με τον οποίο κατανοούμε την ασφάλεια των δημοσιογράφων στον ΟΑΣΕ, δεν είναι μόνο η σωματική ασφάλεια, η οποία δεν είναι απαραίτητα ένα τεράστιο πρόβλημα, για παράδειγμα, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά κατανοούμε την ασφάλεια ως μια πολύ ευρύτερη έννοια. Συμπεριλαμβανομένης, για παράδειγμα, της ψηφιακής ασφάλειας ή της νομικής ασφάλειας των δημοσιογράφων.

Οι αγωγές κατά δημοσιογράφων (slapps) αυξάνονται παντού στην Ευρώπη εναντίον δημοσιογράφων. Έτσι, οι νομικές απειλές αποτελούν ένα σημαντικό ζήτημα. H ψυχική ευεξία των δημοσιογράφων αποτελεί μέρος αυτής της ευρύτερης έννοιας ασφάλειας που έχουμε εδώ στον ΟΑΣΕ.

Αν εξετάσουμε το θέμα με αυτήν την ευρύτερη προοπτική, συμπεριλαμβανομένης της ψηφιακής ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένης της νομικής ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένων των συνθηκών εργασίας των δημοσιογράφων, συμπεριλαμβανομένου του ζητήματος της ισότητας των φύλων.

Για παράδειγμα βλέπουμε ότι, η ψηφιακή βία επηρεάζει πολύ περισσότερο τις γυναίκες δημοσιογράφους.

Ο ΟΑΣΕ μπορεί να έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια το πρόγραμμα για την ασφάλεια των δημοσιογράφων να, εκδίδει κανόνες, να παρακολουθεί τις εξελίξεις αλλά ένα ερώτημα είναι κατά πόσο τα κράτη μέλη, προσαρμόζονται και τηρούν αυτούς τους κανόνες.

«Δεν υπάρχουν συμμετέχοντα κράτη του ΟΑΣΕ, από όσο έχουμε παρακολουθήσει μέχρι τώρα, όπου όλα είναι τέλεια. Φυσικά, ορισμένες δεσμεύσεις εφαρμόζονται περισσότερο σε ορισμένα συμμετέχοντα κράτη από ό,τι σε άλλα. Τα συμμετέχοντα κράτη έχουν διαφορετική συμπεριφορά, επομένως είναι πολύ δύσκολο να κάνουμε και συγκριτική ανάλυση». Ρωτήσαμε τέλος την κυρία Λαγκομαρσίνο για τα περίφημα slapps, τις αγωγές κατά δημοσιογράφων που ερευνούν θέματα διαφάνειας ή ευαίσθητα θέματα που αγγίζουν κυρίως την πολιτική και επιχειρηματική ελίτ. Οι αγωγές αυτές έχουν σκοπό να εξοντώσουν τους δημοσιογράφους οικονομικά και επαγγελμαντικά:

«Δυστυχώς, είναι μια ευρέως διαδεδομένη πρακτική σε όλη την Ευρώπη, θα έλεγα, όχι μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και ευρύτερα, το βλέπουμε πολύ έντονα και στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και σε άλλα συμμετέχοντα κράτη του ΟΑΣΕ. Αυτό που μπορώ να σας πω είναι ότι τα slapps είναι το θέμα που ο εκπρόσωπος παρακολουθεί πολύ στενά και για αυτόν τον λόγο έχει αναθέσει την εκπόνηση έκθεσης που θα δημοσιευτεί σύντομα, και η έκθεση θα περιέχει συγκεκριμένα συστάσεις σχετικά με τα slapps για τα κράτη που συμμετέχουν στον ΟΑΣΕ, αλλά και μερικές περιπτώσεις που μπορούν πραγματικά να ληφθούν ως παράδειγμα και να δείξουν πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το θέμα. Πιστεύω λοιπόν ότι αυτή η έκθεση θα είναι πολύ χρήσιμη και για την Ελλάδα».

Αντί επιλόγου

Η αντιμετώπιση του τραύματος δεν είναι μόνο μια προσωπική υπόθεση των δημοσιογράφων αλλά θα πρέπει να είναι θεσμική. Η έκθεση σε ψηφιακό περιεχόμενο μπορεί να είναι το ίδιο τραυματική και με την έκθεση στο πεδίο. Τα στοιχεία από τις μελέτες που παρουσιάσαμε παραπάνω επιγραμματικά δείχνουν ότι το τραύμα ενώ υπάρχει ως συνθήκη στη δημοσιογραφική δουλειά, τα τελευταία χρόνια μόνο αρχίζει να γίνεται ορατό με την έννοια της αναγνώρισής και αντιμετώπισή του, όχι όμως συστηματικά, θεσμικά και αποτελεσματικά.

Το τραύμα εξακολουθεί να θεωρείται μέρος της δουλειάς σε μια εποχή που η κρίσεις στον κόσμο, δεν διακόπτουν απλώς την κανονικότητα, αλλά αποτελούν την κανονικότητα. Η έκθεση στο τραύμα, αποτελεί δομικό στοιχείο της δημοσιογραφικής εργασίας και έτσι θα πρέπει να αντιμετωπιστεί. Όπως είπε και ο κ. Παναγιώτου, ο οποίος τρέχει και το μεταπτυχιακό Επικοινωνία Διακινδύνευσης και Δημοσιογραφία Κρίσεων στο ΑΠΘ, η αντιμετώπιση του τραύματος δεν είναι μια ατομική υπόθεση αλλά θα πρέπει να ρυθμιστεί από τις διευθύνσεις των μέσων ενημέρωσης και τα σωματεία τους.