Ημέρα του Πατέρα: Τρεις μπαμπάδες μιλούν για το «πάντρεμα» της οικογένειας με την επιστήμη

Και οι τρεις είπαν αυθόρμητα, ότι ο ρόλος της πατρότητας, τους βοήθησε στη διατήρηση της ηρεμίας τους καθώς και στην εξέλιξή τους ως προσωπικότητες και ως επιστήμονες.

Ιδιαίτερη σημασία ωστόσο στην οικοδόμηση της σωστής οικογένειας, διαδραματίζει και ο ρόλος της μητέρας- καθώς όπως αναφέρουν και οι τρεις τους- υπήρξε καταλυτικός και πολύ υποστηρικτικός, προσθέτοντας, πώς δεν μετάνιωσαν ποτέ που «υπηρέτησαν» την οικογένεια παράλληλα με την επιστημονική τους πορεία.

Προσθέτουν ακόμη, πώς είναι ιδιαίτερα υπερήφανοι που κατάφεραν να αποτελέσουν παράδειγμα για τα παιδιά τους.

Συμπόρευση πατρότητας και επιστήμης

Στην ερώτησή μας, πώς συμπορεύεται η επιστήμη με την πατρότητα, ο καθηγητής Αναλυτικής Χημείας του ΕΚΠΑ, αναπληρωτής πρόεδρος του Συμβουλίου Διοίκησης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθήνας Νικόλαος Θωμαΐδης, επισημαίνει:

«Η επιστήμη και η πατρότητα μπορούν να συμπορευτούν, αρκεί να υπάρχει συνείδηση των απαιτήσεων και των δύο ρόλων. Αρχικά, η επιστήμη απαιτεί αφοσίωση, συνέπεια, επιμονή, υπομονή, και πολλές φορές μεγάλες θυσίες σε χρόνο και ενέργεια.

Η πατρότητα, από την άλλη, είναι ίσως το δυσκολότερο και πιο ουσιαστικό έργο στη ζωή ενός ανθρώπου. Απαιτεί διαρκή παρουσία, συναισθηματική διαθεσιμότητα, άνευ ορίων αγάπη και υπομονή και βαθιά αίσθηση ευθύνης.

Υπάρχουν ασφαλώς προκλήσεις στη συμπόρευση. Δεν είναι πάντα εύκολο να ισορροπήσει κανείς ανάμεσα στις απαιτήσεις μιας επιστημονικής πορείας αριστείας και στην ανάγκη της οικογένειας για ουσιαστική παρουσία και ενέργεια. Όμως το κρίσιμο δεν είναι μόνο η ποσότητα του χρόνου, αλλά και η ποιότητά του. Ο ποιοτικός χρόνος, η σταθερή επικοινωνία και η συστηματική καλλιέργεια των σχέσεων μέσα στην οικογένεια είναι στοιχεία καθοριστικά. Η παρουσία σε σημαντικά γεγονότα επίσης.

Θα έλεγα ότι η πατρότητα δεν βρίσκεται απέναντι από την επιστήμη. Αντίθετα, μπορεί να την εμπλουτίσει και να την ενισχύσει, γιατί μέσα από την πατρότητα και την ανάπτυξη της οικογένειας, ο πατέρας γίνεται ωριμότερος, με μεγαλύτερη υπομονή και ενσυναίσθηση και πιο οριοθετημένο απέναντι στις ευθύνες του».

Στην ερώτηση εάν η επιστημονική του καριέρα και πορεία εμπόδισε τον πλήρη ρόλο του και την εξέλιξή του ως καλού γονιού, ο καθηγητής Θωμαΐδης αναφέρει:

«Όχι, δεν θα έλεγα ότι την εμπόδισε. Σίγουρα υπήρξαν περίοδοι όπου οι απαιτήσεις της εργασίας ήταν ιδιαίτερα έντονες και κάποιες φορές λειτουργούσαν "ανταγωνιστικά" προς τον χρόνο που θα ήθελα να αφιερώσω στην οικογένεια. Αυτό είναι κάτι που βιώνουν πολλοί γονείς με απαιτητικές επαγγελματικές διαδρομές.

Ιδίως σε ορισμένες ηλικιακές φάσεις των παιδιών, περίπου από τα 4 έως τα 12 έτη, η ανάγκη για παρουσία, συμμετοχή και καθημερινή καθοδήγηση είναι ακόμη πιο έντονη. Εκεί ο πατέρας, ιδιαίτερα για τα αγόρια, λειτουργεί και ως πρότυπο. Γι’ αυτό και η φυσική αλλά και ουσιαστική παρουσία του έχει μεγάλη σημασία.

Εξελίχθηκα και ως άνθρωπος και ως επιστήμονας

Ωστόσο, θεωρώ ότι η δημιουργία οικογένειας με βοήθησε να εξελιχθώ και ως άνθρωπος και ως επιστήμονας. Με έκανε πιο υπομονετικό, πιο προσεκτικό στον τρόπο που διαχειρίζομαι τον χρόνο, πιο ικανό να ακούω και να κατανοώ τις ανάγκες των άλλων. Η πατρότητα μετατοπίζει το κέντρο βάρους από τον εαυτό μας στους άλλους. Αυτές οι δεξιότητες είναι πολύτιμες και στην επιστημονική πορεία και σε ηγετικούς ρόλους. Άρα, θα έλεγα ότι η εξέλιξη ήταν παράλληλη: η μία ιδιότητα ενίσχυε την άλλη».

Και συνεχίζει ο κ. Θωμαΐδης:

«Η απόφαση να δημιουργήσω οικογένεια ήταν μια συνειδητή και ισχυρή απόφαση ζωής. Δεν τη βίωσα ως περιορισμό ή ως εμπόδιο, αλλά ως μια φυσική και ουσιαστική συνέχεια της προσωπικής μου διαδρομής.

Οι βασικές σπουδές είχαν ήδη ολοκληρωθεί και η ανάπτυξη της επιστημονικής μου καριέρας προχώρησε παράλληλα με την ανάπτυξη της οικογένειας. Προφανώς χρειάζεται οργάνωση, προτεραιότητες και πολλές φορές προσωπική πειθαρχία. Όμως δεν θεωρώ ότι η γονεϊκότητα μου στέρησε τη φιλοδοξία ή την επιστημονική μου εξέλιξη».

Όπως εξηγεί ο ίδιος, η οικογένεια και τα παιδιά σε ολοκληρώνουν.

«Αντίθετα, μου έδωσε ένα βαθύτερο κίνητρο. Η οικογένεια σε γειώνει, σε κάνει να βλέπεις τη ζωή πιο συνολικά και σε βοηθά να αξιολογείς διαφορετικά την ευτχία αλλά και την επιτυχία. Η καριέρα είναι σημαντική, αλλά αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αξία όταν συνδέεται με σχέσεις και ευθύνη. Από την άλλη οι σχέση μας με τα παιδιά μας είναι η πιο ουσιαστική και μεταμορφωτική σχεση της ζωής μας. Είναι η σχέση που μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στην πραγματική ολοκλήρωση του» αναφέρει χαρακτηριστικά.

«Μου έδωσαν όλη την απαιτούμενη ηρεμία και ισορροπία που χρειαζόμουν στην πορεία μου»

Όπως αναφέρει από την πλευρά του ο κ. Φώτης Πατσουράκος Καρδιολόγος, Πρόεδρος της Ένωσης Ελευθεροεπαγγελματιών Καρδιολόγων Ελλάδος και Α’ Αντιπρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθήνας,

«Δεν αισθάνθηκα ποτέ, ότι η πατρότητα και ο ρόλος μου στην οικογένεια, αποτέλεσε τροχοπέδη για την επαγγελματική μου πορεία. Αντίθετα, θα σας έλεγα ξεκάθαρα ότι η σύζυγός μου, οι δύο κόρες μου και τα τέσσερα εγγόνια, μου έδωσαν όλη την απαιτούμενη ηρεμία και ισορροπία που χρειαζόμουν στην πορεία μου, προσωπική και επαγγελματική. Επίσης μου πρόσφεραν όλη τη δύναμη που χρειαζόμουν ώστε να μην παρεκκλίνω από τους στόχους μου. Προσωπικά ήταν πολύ σημαντικό για μένα να επιστρέφω στο σπίτι μου, και να αντικρίζω τα παιδιά μου να μεγαλώνουν, σκεφτόμουν ότι είχα πετύχει το ρόλο μου. Η οικογένεια επομένως και ειδικότερα η γονεϊκότητα, μου έδωσαν τεράστια ώθηση να πετύχω τους επαγγελματικούς και επιστημονικούς μου στόχους και παράλληλα να αισθάνομαι ευτυχής ως σύζυγος και γονιός.

Και συνεχίζει ο κ. Πατσουράκος:

«Θεωρώ ότι ο ρόλος του πατέρα είναι από τους δύο πυλώνες της δημιουργίας της οικογένειας. Ο ρόλος του δεν αγγίζει μόνο τα αρχέγονα πρότυπα, δηλαδή να αποτελεί μόνο το οικονομικό στήριγμα της οικογένειας, αλλά ενέχει και έναν τρυφερό, δυναμικό και υποστηρικτικό ρόλο. Άλλωστε πλέον στο σύγχρονο κόσμο και οι δύο γονείς εισφέρουν το ίδιο οικονομικά. Ο ρόλος του πατέρα επομένως, είναι διττός: και οικονομική υποστήριξη, αλλά και ηθική/ επιδραστική: να γίνει παράδειγμα για τα μέλη της οικογένειάς του και κυρίως για τα παιδιά του».

Τυχερός που «πάντρεψα» επιστήμη και οικογένεια

Στο θέμα της συμπόρευσης επιστήμης και πατρότητας, αλλά και της ποιότητας του χρόνου αναφέρεται και ο Ακαδημαικός Συντονιστής ΜΒΑ Διοίκηση Υπηρεσιών Υγείας ΕΚΠΑ Γιάννης Υφαντόπουλος, τονίζοντας τα εξής:

«Δεν θεωρώ ότι η επιστημονική μου καριέρα εμπόδισε τον ρόλο μου ως γονιού. Αντίθετα, αισθάνομαι τυχερός που είχα την ευκαιρία να συνδυάσω μια επιτυχημένη επαγγελματική πορεία με μια ευτυχισμένη οικογενειακή ζωή.

Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών μου στο Πανεπιστήμιο του York το 1980, εργάστηκα ως επιστημονικός σύμβουλος στο Υπουργείο Υγείας, συμβάλλοντας στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Παράλληλα, συνεργάστηκα ως εμπειρογνώμονας με διεθνείς οργανισμούς, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η Παγκόσμια Τράπεζα. Οι συνεργασίες αυτές μου προσέφεραν πολύτιμες γνώσεις, εμπειρίες και δεξιότητες μέσα από τη συμμετοχή μου σε διεθνή δίκτυα, συνέδρια και επιστημονικές ομάδες που προσπάθησα να μεταλαμπαδέψω στα παιδιά μου.

Μία από τις σημαντικότερες εμπειρίες της επαγγελματικής μου ζωής ήταν η συμμετοχή μου, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ως επιστημονικός σύμβουλος στις μεταρρυθμίσεις της "Περεστρόικα" στη Σοβιετική Ένωση. Είχα την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά τον ρωσικό πολιτισμό, τόσο στη Μόσχα όσο και σε επαρχικαές πόλεις της Δυτικής Σιβηρίας, και να παρακολουθήσω πώς οι μεγάλες πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές επηρεάζουν την εργασία, την οικογένεια και την κοινωνική ταυτότητα των ανθρώπων.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 δημιούργησα τη δική μου οικογένεια με την Ασπασία και αποκτήσαμε δυο παιδιά τον Νικόλα και τον Πλάτωνα. Οι εμπειρίες και οι αξίες που απέκτησα μέσα από την επιστημονική και επαγγελματική μου διαδρομή επηρέασαν θετικά τον τρόπο με τον οποίο άσκησα τον γονεϊκό μου ρόλο. Προσπάθησα να μεταδώσω στα παιδιά μου την αγάπη για τη γνώση, την ηθική, την εργατικότητα και το πάθος για ακαδημαϊκή πρόοδο.

Αισθάνομαι δε, ιδιαίτερη ικανοποίηση που τα παιδιά μου ακολούθησαν τα βήματα του Πατέρα τους, σπουδαζοντας στα ιδια πανεπιστήμια. Οπως εύστοχα αναφέρει ο Καβάφης «Μέσα στες γειτονιές αυτές τες ίδιες θα γυρνάς και μέσα στα ίδια σπίτια αυτά θα ασπρίζεις». Ως γονιός είμαι ευχαριστημένος που τα παιδιά μου ακολούθησαν τα χνάρια του πατέρα τους και πορεύτικαν στις ίδιες ακαδημαικές γειτονιές.

Ως εκ τούτου, θεωρώ ότι η επιστημονική μου καριέρα δεν λειτούργησε ως εμπόδιο, αλλά ως φωτεινός φάρος. Ως πηγή εμπειριών και αξιών που ενίσχυσαν τη σχέση μου με τα παιδιά μου και συνέβαλαν στη διαμόρφωση της πορείας τους.

Προτεραιότητες και ποιοτικός χρόνος

Αναφερόμενος στο θέμα του ποιοτικού χρόνου προς την οικογένεια, ο καθηγητής Υφαντόπουλος τονίζει εμφατικά:

«Το κύριο ερώτημα στο οποίο καλούμαστε να δώσουμε απάντηση είναι ποιες προτεραιότητες θέτουμε στη ζωή μας, σε ποια χρονική φάση αποφασίζουμε να δημιουργήσουμε οικογένεια και πώς κατανέμουμε τον χρόνο μας κατά τη διάρκεια του βίου μας ανάμεσα στην επιστήμη και στην πατρότητα».

Και συνεχίζει ο καθηγητής Υφαντόπουλος:

«Ήδη από τη δεκαετία του 1980, σημαντικοί οικονομολόγοι και κοινωνικοί επιστήμονες όπως ο Gary Becker, ασχολήθηκαν με τα ζητήματα αυτά και διαμόρφωσαν ενδιαφέρουσες θεωρητικές και εμπειρικές προσεγγίσεις για τα "οικονομικά της οικογένειας". Ο Gary Becker, βραβευμένος με Νόμπελ Οικονομικών, εισήγαγε την έννοια του "ποιοτικού χρόνου" που αφιερώνουμε στα παιδιά μας. Υποστήριξε ότι υπάρχει μια ουσιαστική αντιστάθμιση μεταξύ του ποσοτικού και του ποιοτικού χρόνου που διαθέτουμε για τη φροντίδα τους. Επομένως, αυτό που τελικά καθορίζει την αξία της επιλογής μας δεν είναι απλώς η ποσότητα του χρόνου που περνάμε μαζί τους, αλλά κυρίως η ποιότητα της αγάπης, τρυφερότητας, επικοινωνίας, κατανόησης και ουσιαστικής ανταπόκρισης στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε παιδιού.

Προσπάθησα στη ζωή μου να ακολουθήσω πιστά τα λόγια του καθηγητή Becker προσφέροντας την απαιτούμενη γονεακή ποιότητα χρόνου στα παιδιά μου».

Το χρονικό κόστος ευκαιρίας

Ο συνομιλητής μας καθ. Γ. Υφαντόπουλος, αναφέρεται ακόμη και στο χρονικό κόστος ευκαιρίας. Ας δούμε τι σημαίνει αυτό:

«Στα οικονομικά χρησιμοποιούμε την έννοια του "χρονικού κόστους ευκαιρίας", σύμφωνα με την οποία κάθε ώρα που αφιερώνεται στη φροντίδα των παιδιών δεν μπορεί ταυτόχρονα να διατεθεί στην επιστημονική δραστηριότητα ή στην επαγγελματική εξέλιξη.

Οπότε αναπόφευκτα, λόγω του περιορισμένου χρόνου, κάθε γονέας καλείται να αποφασίσει πόσο από αυτόν θα αφιερώσει στην επιστημονική και επαγγελματική του ανάπτυξη και πόσο στη φροντίδα των παιδιών και στην εκπλήρωση των οικογενειακών του υποχρεώσεων. Με αυτή την έννοια, ο επιστήμονας βρίσκεται συχνά αντιμέτωπος με δύσκολες επιλογές. Καλείται να αποφασίσει σε ποιο βαθμό θα περιορίσει την επαγγελματική του εξέλιξη, την εξειδίκευση, τη συνεχή κατάρτιση ή την επαγγελματική δικτύωση, προκειμένου να διαθέσει περισσότερο χρόνο στην οικογένεια και στην ανατροφή των παιδιών του.

Ωστόσο, η αντιστάθμιση μεταξύ πατρότητας και επαγγελματικής εξέλιξης δεν μπορεί να αποτιμηθεί αποκλειστικά με τεχνοκρατικούς όρους κόστους και οφέλους. Μια στενή οικονομική προσέγγιση δίνει έμφαση στη επαγγελματική εξέλιξη και το οικονομικό όφελος που προκύπτει απο την εργασία. Αντίθετα, μια ευρύτερη κοινωνικοοικονομική θεώρηση επικεντρώνεται στο «κοινωνικό κεφάλαιο» αναγνωρίζοντας την κοινωνική αξία της πατρότητας.

Η αγάπη και η συναισθηματική φροντίδα προς τα παιδιά μας, αποτελεί επένδυση με διαχρονικά ενδογενεακά οφέλη για την ευημερία όλων των μελών της οικογένειάς μας».

“It takes two to tango”: Καλός πατέρας σημαίνει και μια καλή μητέρα;

Στο ερώτημα αυτό, ο καθηγητής Θωμαΐδης, υπογραμμίζει;

«Ναι, απολύτως. Η γονεϊκότητα είναι μια κοινή διαδρομή. Η ισορροπία στη σχέση των δύο γονέων είναι βασική προϋπόθεση για να λειτουργήσει ουσιαστικά η οικογένεια. Δεν αρκεί να είναι κάποιος μόνο «καλός πατέρας» ή μόνο «καλή μητέρα». Χρειάζεται συνεργασία, αμοιβαιότητα, κατανόηση και κοινές αξίες.

Οι ρόλοι μέσα στην οικογένεια δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως στατικοί ή ανταγωνιστικοί. Χρειάζεται συνειδητή επιλογή και αλληλοϋποστήριξη. Η υποστήριξη της μητέρας προϋποθέτει αμοιβαιότητα, όπως και η υποστήριξη του πατέρα. Όλοι μέσα στην οικογένεια πρέπει να έχουν χώρο να αναπτύσσονται ισόρροπα.

Η οικογένεια είναι μια σχέση βαθιάς αγάπης και αυτονόητα συνεργασίας. Όταν οι γονείς λειτουργούν με σεβασμό ο ένας προς τον άλλον, όταν μοιράζονται ευθύνες και στηρίζουν ο ένας την πορεία του άλλου, τότε δημιουργείται και ένα πιο σταθερό και υγιές περιβάλλον για τα παιδιά».

Από την πλευρά του ο κ. Πατσουράκος, μιλάει με πολύ αγάπη και τρυφερότητα για τη γονεικότητα, η οποία του πρόσφερε, όπως τονίζει, πολλά στον ψυχισμό του αλλά και στην επιστημονική του ανέλιξη, ενώ με ιδιαίτερη θέρμη αναφέρεται και στη σύζυγό του που βρίσκεται αδιαλείπτως στο πλευρό του για 50 και πλέον έτη. Και φυσικά στο σημαντικό ρόλο της μητέρας, όταν μιλάμε για μία πραγματικά όμορφη και ήρεμη οικογένεια, στην οποία εξελίσσονται όλα τα μέλη της.

Διαζευγμένος, πλην όμως γονιός...

Κλείνοντας ο κ. Πατσουράκος αναφέρεται και στα διαζύγια, μία μάστιγα της εποχής μας- όπως τα χαρακτηρίζει- επισημαίνοντας: «Ακόμη και εάν χωρίσουν οι γονείς καλό είναι να θυμούνται πάντα, πώς θα πρέπει να αφήσουν πίσω τις διαφορές τους και να μεγαλώσουν με φροντίδα τα παιδιά τους. Χωρίζεις αλλά δεν παύεις να είσαι πάντα γονιός. Αυτό σημαίνει στην πράξη γονεικότητα».

Η «ποινή» της γονεϊκότητας

Ο καθηγητής Υφαντόπουλος, αναφέρεται στη συνέχεια σε ένα ακόμη ζήτημα που αποκαλεί η«ποινή της γονεϊκότητας», τις θυσίες δηλαδή, το φρένο στη φιλοδοξία ή τις στερήσεις από την πλευρά των γονιών, προκειμένου να μεγαλώσουν τα παιδιά τους.

Ας δούμε τι επισημαίνει:

«Η έννοια της «ποινής της γονεϊκότητας» αναφέρεται στις θυσίες, τις στερήσεις ή την αναστολή σπουδών, επαγγελματικών φιλοδοξιών και επιστημονικής σταδιοδρομίας που συχνά συνεπάγεται η δημιουργία οικογένειας και ανατροφής των παιδιών. Η γονεϊκότητα μπορεί να επηρεάσει τις επαγγελματικές επιλογές και την εξέλιξη των ατόμων, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένων οικογενειακών υποχρεώσεων.

Στα σύγχρονα ζευγάρια παρατηρείται ολοένα και περισσότερο μια σχέση συνεργασίας και ισόρροπης κατανομής του χρόνου και των ευθυνών ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα ως προς τη φροντίδα και την ανατροφή των παιδιών. Παρά τις σημαντικές αυτές αλλαγές, η «ποινή της γονεϊκότητας» εξακολουθεί να διαφοροποιείται ανάλογα με τη χώρα, τον πολιτισμό, το θεσμικό πλαίσιο και την κοινωνικοοικονομική θέση των οικογενειών, ενώ οι επιπτώσεις της δεν είναι ίδιες για άνδρες και γυναίκες.

Ιδιαίτερα οι γυναίκες συχνά βιώνουν την αποκαλούμενη «ποινή της μητρότητας», η οποία εκδηλώνεται με περιορισμένες ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης, χαμηλότερες αμοιβές και δυσκολότερη πρόσβαση σε επιτελικές διευθυντικές θέσεις μετά την απόκτηση παιδιών. Αντίθετα, οι άνδρες συνήθως επηρεάζονται σε μικρότερο βαθμό από αντίστοιχες επαγγελματικές συνέπειες.

Στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, οι κοινωνικοί θεσμοί και το κράτος πρόνοιας συμβάλλουν ουσιαστικά στη μείωση αυτών των ανισοτήτων, μέσω πολιτικών όπως οι γονικές άδειες, οι υπηρεσίες προσχολικής φροντίδας και οι μηχανισμοί υποστήριξης της οικογένειας. Οι πολιτικές αυτές περιορίζουν τη σύγκρουση ανάμεσα στη γονική μέριμνα και την επαγγελματική σταδιοδρομία.

Παράλληλα, η ψηφιακή επανάσταση και η ανάπτυξη της τηλεργασίας δημιουργούν νέες δυνατότητες ευελιξίας στην οργάνωση της εργασίας απο το σπίτι. Οι ευέλικτες μορφές απασχόλησης επιτρέπουν σε πολλούς γονείς να συνδυάζουν αποτελεσματικότερα τις επαγγελματικές και οικογενειακές τους υποχρεώσεις, συμβάλλοντας έτσι στον περιορισμό της «ποινής της γονεϊκότητας» και στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών ισορροπίας μεταξύ εργασιακής και οικογενειακής ζωής».

Τα διδάγματα της επιστήμης και της πατρότητας

Κλείνοντας τη συζήτησή μας, ο καθηγητής Γιάννης Υφαντόπουλος, πραγματοποεί το δικό του απολογισμό, μεταξύ επιστημονικής καριέρας και οικογένειας / πατρότητας:

«Αναλογιζόμενος σήμερα τη διαδρομή μου, θεωρώ ότι η σχέση ανάμεσα στην επιστήμη και την πατρότητα δεν είναι αναγκαστικά ανταγωνιστική. Η επιστήμη με δίδαξε την αξία της γνώσης, της πειθαρχίας, της επιμονής και της συνεχούς αναζήτησης της αλήθειας. Η πατρότητα, από την άλλη πλευρά, μου δίδαξε την ανιδιοτελή αγάπη, την υπομονή, την ενσυναίσθηση και την ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές.

Εάν η επιστημονική μου πορεία άφησε κάποιο ουσιαστικό αποτύπωμα, αυτό δεν περιορίζεται στις επαγγελματικές μου επιτυχίες ή στις διεθνείς συνεργασίες που ανέπτυξα. Αντανακλάται κυρίως στις αξίες που προσπάθησα να μεταδώσω στα παιδιά μου και στον τρόπο με τον οποίο αυτά διαμόρφωσαν τη δική τους πορεία ζωής.

Τελικά, η σημαντικότερη επένδυση δεν είναι μόνο η συσσώρευση γνώσεων και επαγγελματικών διακρίσεων, αλλά η συμβολή μας στη διαμόρφωση ανθρώπων με ήθος, παιδεία και δημιουργικότητα. Υπό αυτή την έννοια, η επιστημονική σταδιοδρομία και η πατρότητα δεν υπήρξαν για μένα δύο ανταγωνιστικοί δρόμοι, αλλά δύο παράλληλες και αλληλοσυμπληρούμενες πορείες που έδωσαν νόημα στη ζωή μου».