Μικροπλαστικά στα ψάρια της Μεσογείου: το πρόβλημα δεν είναι «αν υπάρχουν», αλλά πόσο συσσωρεύονται

Σε αντίθεση με άλλους ρύπους, τα μικροπλαστικά δεν ορίζονται από μία συγκεκριμένη πηγή ή έναν ενιαίο μηχανισμό εισόδου στο περιβάλλον, αλλά αποτελούν το τελικό προϊόν ενός γραμμικού μοντέλου παραγωγής, κατανάλωσης και απόρριψης υλικών που διαπερνά το σύνολο της σύγχρονης οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, η Μεσόγειος Θάλασσα συνιστά ένα ιδιαίτερα κρίσιμο εργαστήριο παρατήρησης, καθώς συγκεντρώνει σε περιορισμένο γεωγραφικό χώρο υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα, έντονη τουριστική δραστηριότητα, ναυτιλία, παράκτια ανάπτυξη και περιορισμένη ανανέωση υδάτων.

Τα πρόσφατα ευρήματα από τον Ειρηνικό όπου μικροπλαστικά ανιχνεύθηκαν στο ένα τρίτο των ψαριών ακόμη και σε απομακρυσμένες νησιωτικές περιοχές δεν αποτελούν εξαίρεση, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο μοτίβο.

Για τη Μεσόγειο, όμως, το πρόβλημα αποκτά ποιοτικά διαφορετικές διαστάσεις, καθώς η έκθεση των οργανισμών είναι εντονότερη, πιο χρόνια και λιγότερο αναστρέψιμη.

Η Μεσόγειος είναι μια ημίκλειστη θάλασσα με χρόνο ανανέωσης υδάτων που υπερβαίνει τα 80–100 έτη. Αυτό σημαίνει ότι οι ρύποι που εισέρχονται στη λεκάνη συμπεριλαμβανομένων των πλαστικών τείνουν να παραμένουν και να ανακυκλώνονται εντός του συστήματος, αντί να διαχέονται στον ανοικτό ωκεανό. Η ιδιαιτερότητα αυτή μετατρέπει τη Μεσόγειο σε παγίδα μικροπλαστικών, με συγκεντρώσεις που, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, συγκαταλέγονται στις υψηλότερες παγκοσμίως.

Τα μικροπλαστικά στη Μεσόγειο ανιχνεύονται σε όλα τα περιβαλλοντικά διαμερίσματα: στην επιφάνεια, στη στήλη του νερού, στα ιζήματα και στους οργανισμούς. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι μεγάλο ποσοστό των πλαστικών που εισέρχονται στη λεκάνη προέρχεται από χερσαίες πηγές, μέσω ποταμών, παράκτιων απορροών και αστικών εκροών, γεγονός που καθιστά τη ρύπανση άμεσα συνδεδεμένη με τη διαχείριση αποβλήτων και τον χωροταξικό σχεδιασμό.

Τα δεδομένα για τα ψάρια της Μεσογείου δείχνουν ξεκάθαρα ότι η παρουσία μικροπλαστικών δεν είναι ομοιόμορφη, ούτε μεταξύ ειδών ούτε μεταξύ οικοσυστημάτων. Εμπορικά σημαντικά είδη, βενθικά ψάρια και είδη που τρέφονται με ασπόνδυλα ή αναζητούν τροφή στον πυθμένα εμφανίζουν συστηματικά υψηλότερη πιθανότητα κατάποσης μικροπλαστικών σε σύγκριση με πελαγικά είδη του ανοικτού πελάγους.

Αυτό το μοτίβο δεν είναι τυχαίο. Τα μικροπλαστικά τείνουν να συσσωρεύονται στα ιζήματα και στις παράκτιες ζώνες, όπου η υδροδυναμική και η ανθρώπινη δραστηριότητα ευνοούν την παγίδευσή τους. Κατά συνέπεια, η οικολογία του είδους, η στρατηγική σίτισης και το ενδιαιτήμα του αποτελούν πιο αξιόπιστους προγνωστικούς παράγοντες έκθεσης από τη γεωγραφική θέση καθαυτή.

Ένα από τα πιο συχνά λάθη στη δημόσια συζήτηση είναι η ταύτιση της συχνότητας ανίχνευσης μικροπλαστικών με το επίπεδο κινδύνου. Πολλές μελέτες στη Μεσόγειο καταγράφουν ότι, παρότι σημαντικό ποσοστό ψαριών περιέχει μικροπλαστικά, ο αριθμός σωματιδίων ανά άτομο είναι συνήθως χαμηλός. Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική.

Στην περιβαλλοντική επιστήμη, η παρουσία ενός ρύπου αποτελεί απαραίτητη αλλά όχι επαρκή συνθήκη για την εκτίμηση κινδύνου. Ο κίνδυνος εξαρτάται από το φορτίο, το μέγεθος των σωματιδίων, τη χημική τους σύσταση και τη δυνατότητα απορρόφησης ή μεταφοράς στους ιστούς. Ειδικά για τα νανοπλαστικά, τα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα, γεγονός που επιβάλλει επιστημονική επιφυλακτικότητα και όχι βεβαιότητες.

Οι διεθνείς οργανισμοί υγείας και ασφάλειας τροφίμων διατηρούν μέχρι σήμερα μια συνεπή στάση. Ο WHO έχει επισημάνει ότι, με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, δεν τεκμηριώνεται άμεσος κίνδυνος για την ανθρώπινη υγεία από τη διατροφική έκθεση σε μικροπλαστικά, ενώ υπογραμμίζει τα σημαντικά κενά γνώσης. Αντίστοιχα, η EFSA τονίζει ότι η αξιολόγηση κινδύνου απαιτεί ολοκληρωμένη κατανόηση της τοξικότητας και της βιοδιαθεσιμότητας, όχι απλή ανίχνευση σωματιδίων.

Η επιστημονική αυτή στάση δεν υποβαθμίζει το πρόβλημα. Αντιθέτως, το τοποθετεί στο σωστό πλαίσιο: ως ζήτημα πρόληψης και περιβαλλοντικής διακυβέρνησης, όχι ως άμεση διατροφική κρίση.

Για τη Μεσόγειο, τα μικροπλαστικά δεν είναι απλώς ένας ακόμη ρύπος. Είναι ένας δείκτης σωρευτικών πιέσεων σε ένα οικοσύστημα που ήδη βρίσκεται στα όρια της ανθεκτικότητάς του. Η FAO έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι η βιωσιμότητα των θαλάσσιων πόρων εξαρτάται όχι μόνο από τη διαχείριση των αποθεμάτων, αλλά και από την ποιότητα του περιβάλλοντος στο οποίο αυτά αναπτύσσονται.

Η αντιμετώπιση των μικροπλαστικών στη Μεσόγειο δεν μπορεί να γίνει αποσπασματικά. Απαιτεί:

• μείωση της πλαστικής ρύπανσης στην πηγή,
• αποτελεσματική διαχείριση αποβλήτων,
• συνεχή επιστημονική παρακολούθηση,
• και διακρατική συνεργασία σε μια θάλασσα όπου τα σύνορα είναι διοικητικά, όχι οικολογικά.

Τα μικροπλαστικά στα ψάρια της Μεσογείου δεν είναι το πρόβλημα καθαυτό, είναι το σύμπτωμα. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ένα παραγωγικό και καταναλωτικό μοντέλο που επιτρέπει την είσοδο ανθεκτικών συνθετικών υλικών σε ένα κλειστό θαλάσσιο σύστημα χωρίς επαρκείς μηχανισμούς ανάσχεσης.

Η επιστήμη δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνειών: η διαχείριση των μικροπλαστικών δεν είναι ζήτημα ατομικών διατροφικών επιλογών, αλλά πρόβλημα πρόληψης σε επίπεδο συστήματος. Η ουσιαστική μείωση της έκθεσης προϋποθέτει περιορισμό της πλαστικής ρύπανσης στην πηγή, πριν αυτή μετατραπεί σε διάχυτο και βιοδιαθέσιμο φορτίο μικροσωματιδίων. Για τη Μεσόγειο, μια ημίκλειστη θάλασσα με περιορισμένους μηχανισμούς απομάκρυνσης ρύπων, τα μικροπλαστικά αποτελούν έναν αξιόπιστο δείκτη περιβαλλοντικής διακυβέρνησης. Δεν μετρούν μόνο τη ρύπανση, αλλά και την ικανότητά μας να μετατρέπουμε την επιστημονική γνώση σε έγκαιρη και αποτελεσματική πολιτική δράση.