Στη σκιά του Πούτιν η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Τουρκία - Το μέτωπο της Ουκρανίας και η Ευρώπη

Ο πόλεμος που ο ίδιος επέλεξε να ξεκινήσει συμπαρασύρει τη ρωσική οικονομία —μαζί με τα ποσοστά δημοφιλίας του — διανύει ήδη το πέμπτο έτος του. Καθώς συνεχίζονται οι βομβαρδισμοί του Κιέβου με πλήγματα μέσου και μεγάλου βεληνεκούς, προκαλώντας ελλείψεις καυσίμων και ζημιές τόσο εκτεταμένες σε όλη τη χώρα, πληθαίνουν τα ερωτήματα σχετικά με το πώς μπορεί να αντιδράσει ο Πούτιν την ώρα που η Ουκρανία συνεχίζει να δείχνει τα δόντια της, όπως αναφέρει το CNNi.

Το κυριότερο εξ αυτών είναι αν μπορεί —ή αν προτίθεται— να προχωρήσει σε κλιμάκωση, στρεφόμενος όχι μόνο κατά της Ουκρανίας αλλά και κατά των συμμάχων της στο ΝΑΤΟ.

Σύμφωνα με πληροφορίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ήδη προειδοποιήσει την Πολωνία ότι η Ρωσία ίσως εξαπολύσει επίθεση περιορισμένης κλίμακας, ίσως με drones ή άλλη μορφή υβριδικού πολέμου, αλλά πάντως με τρόπο που πριν από μερικές δεκαετίες θα φάνταζε αδιανόητος.

Τον τελευταίο χρόνο, η Εσθονία έχει εντοπίσει Ρώσους άνδρες με στολές μάχης κοντά στα σύνορά της. Αεροδρόμια της Δανίας έχουν κλείσει λόγω της παρουσίας αγνώστων drones στον εναέριο χώρο τους. Η Νορβηγία εκφράζει κατά καιρούς ανησυχία μήπως ο μικρός ρωσικός οικισμός Μπάρεντσμπουργκ, στο νορβηγικό αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ, επιδιώξει να αλλάξει που ανήκει. Τέλος κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν η απόφαση του Πούτιν να χορηγήσει ρωσικά διαβατήρια στους κατοίκους της αποσχισθείσας περιοχής της Υπερδνειστερίας, στη Μολδαβία, θα οδηγήσει σε εξελίξεις.

Το δίλημμα του Πούτιν

Η θέση της Ρωσίας –και, μαζί της, το δίλημμα του Πούτιν– μπορεί να αποτυπωθεί σε μια οθόνη χωρισμένη στα δύο, που προβάλλει αντικρουόμενες οπτικές.

Στην αριστερή πλευρά προβάλλεται μια εικόνα αδυναμίας. Η Μόσχα βρίσκεται σε εντελώς διαφορετική θέση —γεωπολιτικά, εσωτερικά και στρατιωτικά— σε σχέση με τον Φεβρουάριο του 2022 που αποφάσισε να ξεκινήσει τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας. Δεν έχει πλέον την πολυτέλεια του λάθους: πρόκειται για μια δύναμη παραγωγής υδρογονανθράκων που αναγκάζεται να εισάγει βενζίνη επειδή τα διυλιστήριά της έχουν πληγεί σφοδρά από ουκρανικά drones, που εξαντλεί τα συναλλαγματικά της αποθέματα για να αντισταθμίσει τις επιπτώσεις του πολέμου και που αδειάζει τις φυλακές της για να καλύψει τα κενά σε έμψυχο δυναμικό στα μέτωπα της Ουκρανίας. Έχει ουσιαστικά μετατραπεί σε υποτελές κράτος του Πεκίνου, ενώ χρειάζεται έμπρακτη στρατιωτική βοήθεια από τη Βόρεια Κορέα και το Ιράν. Το Κρεμλίνο δίνει προτεραιότητα στην αεράμυνα για να προστατεύσει την ίδια την έδρα της εξουσίας του. Η εικόνα είναι αναμφισβήτητα ζοφερή.

Στη δεξιά πλευρά της οθόνης, αντίθετα, προβάλλεται μια εικόνα ρωσικής ετοιμότητας. Τα εργοστάσια αλλάζουν τη γραμμή παραγωγής τους ώστε να τροφοδοτούν διαρκώς την πολεμική μηχανή. Μαθητές συναντούν βετεράνους από τις σκληρές μάχες στην Ουκρανία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία κυριαρχεί στην καθημερινή ζωή στη Ρωσία, την ώρα που οι περισσότεροι πολίτες των κρατών του ΝΑΤΟ εξακολουθούν να τη θεωρούν ένα πρόβλημα το οποίο βρίσκεται μακριά τους και το απλά επιβαρύνει τους προϋπολογισμούς τους, αλλά δεν θέτει σε κίνδυνο τη ζωή τους.

Με αυτά τα δεδομένα μια ευρύτερη σύγκρουση με το ΝΑΤΟ — που ήταν ανέκαθεν εχθρός για τον Πούτιν — θα μπορούσε αφενός να εξηγήσει τη σταδιακή διολίσθηση της Μόσχας σε αδιέξοδο στην Ουκρανία και αφετέρου να δικαιολογήσει έναν ευρύτερο πόλεμο ή ακόμα και μια γενική επιστράτευση στο εσωτερικό της Ρωσίας. Ο Πούτιν θα μπορούσε, επιτέλους, να ισχυριστεί ότι διεξάγει την υπαρξιακή μάχη του μετα-σοβιετικού κόσμου, αντί για μια προσπάθεια εισβολής σε μια μικρότερη γειτονική χώρα. Αυτό την ώρα που τα μέλη του ΝΑΤΟ εξακολουθούν να διαφωνούν για το ύψος των αμυντικών τους δαπανών τα επόμενα χρόνια, ενώ η Ρωσία δαπανά επί του παρόντος για τον πόλεμο ποσοστό που ενδέχεται να φτάνει το 7% του ΑΕΠ της και ίσως το μισό του κρατικού της προϋπολογισμού.

Η ιδανική συγκυρία

Στον αντίποδο υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η τρέχουσα συγκυρία είναι ιδανική για να δοκιμάσει η Ρωσία τις αντοχές του ΝΑΤΟ: η Μόσχα είναι προετοιμασμένη, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ασκεί συστηματικά κριτική στην βορειοατλαντική συμμαχία και τα οικονομικά της Ευρώπης δεν έχουν ακόμη ισορροπήσει από την πανδημία του COVID. Ωστόσο, οι επιλογές της Μόσχας είναι περιορισμένες και εξακολουθεί να ισχύει η αυτό που έγινε προφανές στον πόλεμο στην Ουκρανία: ότι μια αδύναμη Ρωσία που γνωρίζει την ήττα δεν μπορεί ξαφνικά να μετατραπεί σε πανίσχυρο γίγαντα.

Οι πρακτικοί περιορισμοί δεν εξαφανίζονται, ακόμη και για τον Πούτιν που φέρεται να περνά το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του απομονωμένος σε κάποιο καταφύγιο. Εδώ και μήνες, οι μεγάλες επιθέσεις κατά του Κιέβου εκδηλώνονται ανά διαστήματα 10 έως 15 ημερών –αν και τελευταία ο ρυθμός τους έχει ενταθεί– γεγονός που υποδηλώνει ότι η Ρωσία αντιμετωπίζει περιορισμούς στα αποθέματα πυρομαχικών ή αδυνατεί να εντοπίζει και να ορίζει νέους στόχους με ταχείς ρυθμούς.

Ο ρυθμός της ρωσικής προέλασης στο μέτωπο έχει επιβραδυνθεί δραματικά, με τον Πούτιν να καταφεύγει συχνά στην ανακοίνωση εντελώς ανύπαρκτων κερδών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πρόσφατος ισχυρισμός του ρωσικού Υπουργείου Άμυνας ότι κατέλαβε την πόλη Κοστιαντινίβκα του Ντονμπάς, η οποία αποτελούσε πεδίο σφοδρών συγκρούσεων. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, αποκάλυψε αμέσως το μπλόφα του Πούτιν και πρότεινε να συναντηθούν εκεί για να συζητήσουν την ειρήνη.

Το Ινστιτούτο Μελέτης του Πολέμου, ένα think tank με έδρα τις ΗΠΑ, υποστήριξε ότι οι ανακοινώσεις του Κρεμλίνου είχαν ως στόχο να πείσουν τον Λευκό Οίκο ότι η Μόσχα προχωρά και να επηρεάσουν τυχόν επανέναρξη των διπλωματικών επαφών.

Αλλά ο ισχυρισμός μιας ψευδούς νίκης είναι η προσωποποίηση της αδυναμίας. Και έτσι το δίλημμα έγκειται στο αν ο Πούτιν αισθάνεται ασφαλέστερος να πολεμά τον πόλεμο που δεν κερδίζει τώρα εναντίον της Ουκρανίας ή αυτόν που μπορεί να δικαιολογήσει την ήττα του εναντίον του ΝΑΤΟ.

Μία άλλη σημαντική επιπλοκή για την Μόσχα είναι ότι η Ευρώπη συνειδητοποίησε την ανάγκη διαμόρφωσης της δικής της άμυνας και κινείται προς αυτή την κατεύθυνση.

Απίθανη η χρήση πυρηνικών

Είναι απίθανο η Μόσχα να επιχειρήσει να ασκήσει πίεση στο ΝΑΤΟ κάνοντας χρήση των πυρηνικών της όπλων. Μια τέτοια κίνηση αναμφίβολα θα προκαλούσε την οργή των ΗΠΑ, αλλά και της Κίνας. Επιπλέον, εγκυμονεί τον κίνδυνο να μην λειτουργήσουν τα εν λόγω όπλα όπως προβλέπεται. Πρόκειται για μια απειλή που ίσως είναι πιο ισχυρή όταν παραμένει αχρησιμοποίητη.

Επομένως, το στοίχημα για τον Πούτιν είναι πιθανότατα να βρει έναν μηχανισμό πρόκλησης αναταραχής και αποσταθεροποίησης, χωρίς να αναγκάσει τη Δύση σε μια δοκιμασία της αποφασιστικότητάς της.

Πρόκειται για μία πρακτική που δεν έχει διστάσει να χρησιμοποιήσει στο παρελθόν. Από τη χρήση του νευροπαραλυτικού παράγοντα «Νόβιτσοκ» και την παρουσία ύποπτων κατασκοπευτικών πλοίων πάνω από υποθαλάσσια καλώδια, μέχρι τις καταγγελίες για παρέμβαση σε εκλογικές διαδικασίες, η Μόσχα διερευνά εδώ και καιρό τα όρια της ανοχής της Δύσης, χωρίς να προκαλεί μια νέα μεγάλη σύγκρουση.

Το βασικό πλεονέκτημα του Πούτιν ως ηγέτη είναι ο χρόνος που μπορεί να παραμείνει στην εξουσία. Δεν δεσμεύεται από τον τετραετή κύκλο των δημοκρατικών εκλογών, ο οποίος αναγκάζει τους δυτικούς αντιπάλους του να αναζητούν άμεσες λύσεις. Μπορεί να περιμένει να παρέλθει ο τρέχων κύκλος ηγετών του ΝΑΤΟ, καθώς και οι δυσκολίες στο πεδίο της μάχης ή η τεχνολογική υπεροχή της Ουκρανίας.

Βέβαια ο Ρώσος πρόεδρος δεν είναι άτρωτος στον χρόνο και κάποια στιγμή η διακυβέρνησή του θα λάβει τέλος. Ίσως, όμως, να είναι αρκετά συνετός ώστε να μην επισπεύσει αυτή τη στιγμή κλιμακώνοντας μια σύγκρουση την οποία, στην παρούσα φάση, χάνει με ό,τι συνέπειες θα μπορούσε να έχει μια τέτοια κίνηση.