Η ιστορία στο... πιάτο: Τι έτρωγαν οι δικτάτορες του 20ού αιώνα

Παρά τον παραπλανητικά «γαστρονομικό» τίτλο του, το Μαγειρεύοντας για έναν δικτάτορα δεν είναι βιβλίο συνταγών. Είναι ένα ιδιότυπο χρονικό εξουσίας, φόβου και επιβίωσης, ειπωμένο από μια γωνία που σπάνια φωτίζεται: εκείνη των ανθρώπων που έπρεπε να κρατούν χορτάτους τους δικτάτορες. Ο Βίτολντ Σαμπουόφσκι, δημοσιογράφος με πολυετή εμπειρία σε πολιτικά και κοινωνικά θέματα, ταξίδεψε για τέσσερα χρόνια σε τέσσερις ηπείρους αναζητώντας τους μάγειρες που βρέθηκαν δίπλα σε μορφές όπως ο Σαντάμ Χουσεΐν, ο Φιντέλ Κάστρο, ο Ίντι Αμίν, ο Εμβέρ Χότζα και ο Πολ Ποτ.

Αυτό που προκύπτει δεν είναι μια προσπάθεια εξανθρωπισμού των δικτατόρων μέσω των διατροφικών τους συνηθειών, αλλά μια αποκαλυπτική ματιά στον μηχανισμό της εξουσίας. Οι αφηγήσεις των μαγείρων δείχνουν πώς η καθημερινότητα του τρόμου συνυπήρχε με φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες: μια σούπα με μπάμιες, ένα ψητό ψάρι, ένα επιδόρπιο με αποξηραμένα φρούτα. Το φαγητό γίνεται εργαλείο εύνοιας, τιμωρίας, αλλά και επιβίωσης.

Οι άνθρωποι που μιλούν στον Σαμπουόφσκι έχουν κοινή αφετηρία: φτώχεια, τυχαιότητα, μια ευκαιρία που μετατράπηκε σε παγίδα. Από χωριά της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και των Βαλκανίων βρέθηκαν ξαφνικά σε παλάτια, στρατόπεδα και υπόγεια καταφύγια, υπό διαρκή επιτήρηση. Έπρεπε να κατανοούν τη διάθεση του αφεντικού, να διαβάζουν τα σημάδια, να ξέρουν πότε ένα πιάτο μπορούσε να φέρει φιλοδώρημα και πότε μια απλή παρατήρηση για το αλάτι να κοστίσει τον μισθό τους — ή και τη ζωή τους.

Ο μάγειρας του Σαντάμ Χουσεΐν περιγράφει μια καθημερινότητα όπου τα χρήματα δίνονταν και αφαιρούνταν ανάλογα με το κέφι του ηγέτη, ενώ όλα τα πιάτα ελέγχονταν για δηλητήριο. Στην Ουγκάντα, ο Ίντι Αμίν διατηρούσε τους ανθρώπους της κουζίνας του δεμένους προσωπικά πάνω του, μετατρέποντάς τους σε ιδιότυπους ομήρους. Στην Αλβανία, ο Εμβέρ Χότζα έτρωγε απλά, «λαϊκά» φαγητά, υπό αυστηρή δίαιτα, με υλικά που προέρχονταν αποκλειστικά από ελεγχόμενες φάρμες. Στην Κούβα, την ώρα που ο πληθυσμός πεινούσε, ο Φιντέλ Κάστρο απολάμβανε παγωτό, γάλα και λαχανικά, με ιδιαίτερη αγάπη στα γαλακτοκομικά.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου δεν είναι οι γαστρονομικές προτιμήσεις αυτές καθαυτές — συχνά είναι απροσδόκητα κοινότοπες. Είναι οι ίδιες οι μαρτυρίες: παραμορφωμένες από τον φόβο, την ενοχή και τη στενή σχέση με την απόλυτη εξουσία. Οι μάγειρες μοιάζουν ταυτόχρονα θύματα και συνένοχοι, άνθρωποι που επέζησαν προσαρμοζόμενοι σε ένα σύστημα όπου η άρνηση δεν ήταν επιλογή.

Ο ίδιος ο Σαμπουόφσκι κρατά αποστάσεις. Στο τέλος προειδοποιεί ότι πολλά από όσα του ειπώθηκαν δεν μπορούν να επαληθευτούν πλήρως. Ωστόσο, αυτό δεν μειώνει τη δύναμη του βιβλίου. Αντίθετα, ενισχύει τον χαρακτήρα του ως προφορικής Ιστορίας — μιας αφήγησης που αποκαλύπτει όχι τόσο ποιοι ήταν οι δικτάτορες, όσο το πώς λειτουργεί η εξουσία όταν εισβάλλει μέχρι και στην κουζίνα.

Το Μαγειρεύοντας για έναν δικτάτορα διαβάζεται σαν ντοκιμαντέρ υψηλής έντασης, με ρυθμό, σκοτεινό χιούμορ και ωμή ειλικρίνεια. Όχι τυχαία, τα δικαιώματα για την κινηματογραφική μεταφορά του έχουν ήδη αγοραστεί. Γιατί, τελικά, η Ιστορία δεν γράφεται μόνο με αποφάσεις και πολέμους — γράφεται και ανάμεσα σε κατσαρόλες, σιωπές και πιάτα που έπρεπε να είναι «ακριβώς όπως τα θέλει».

Το βιβλίο Μαγειρεύοντας για έναν δικτάτορα του Βίτολντ Σαμπουόφσκι κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση της Μπεάτα Ζούλκιεβιτς.