Ισίδωρος Ζουργός: «Η αλήθεια της ζωής δεν βρίσκεται στους ήρωες αλλά στους ταπεινούς»

Στο βιβλίο «Χάλκινα κατώφλια», το νέο του μυθιστόρημα, ο Ισίδωρος Ζουργός επιστρέφει στον ομηρικό κόσμο όχι για να υμνήσει ήρωες και βασιλείς, αλλά για να φωτίσει τις ζωές εκείνων που συνήθως μένουν στο περιθώριο της Ιστορίας.

Όπως τονίζει στη συνέντευξή του στο CNN Greece, «σήμερα δεν αρκούμαστε σε μονομερείς οπτικές γωνίες», καθώς η κατανόηση του κόσμου προϋποθέτει τη συμπερίληψη όλων των ανθρώπινων εμπειριών.

Παράλληλα, ο συγγραφέας υπογραμμίζει τη διαχρονική δύναμη των κλασικών κειμένων, σημειώνοντας πως «είναι σχεδόν αδύνατο να διαβάσει κανείς τον Όμηρο και να μην του περάσει από το μυαλό ότι ό,τι έγινε τότε μοιάζει στην ουσία του πολύ με το σήμερα», μετατρέποντας τον αρχαίο μύθο σε εργαλείο σύγχρονου προβληματισμού για την εξουσία, την ανισότητα και τον πόλεμο.

Ο συγγραφέας μιλά για μια «επαναφήγηση του ομηρικού κόσμου από τα κάτω», μέσα από την οποία επιχειρεί να φωτίσει τις σκοτεινές κόγχες της Ιστορίας, υπενθυμίζοντας ότι η «ολική θέαση του κόσμου περνάει και μέσα από τις εμπειρίες των ταπεινών».

Παράλληλα, η επινόηση νέων χαρακτήρων που κινούνται δίπλα στους γνωστούς ήρωες λειτουργεί, όπως λέει, ως υπενθύμιση των «πλατιών ορίων κάθε έργου τέχνης», αλλά και της ανάγκης να αναρωτηθούμε ποιοι άλλοι υπήρχαν εκεί, πέρα από όσους κατέγραψε η ποίηση.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Ισίδωρο Ζουργό:

Στο «Χάλκινα κατώφλια» επιλέγετε να «δώσετε φωνή» στους δούλους, τις γυναίκες και τους αφανείς του Τρωικού Πολέμου — όχι στους ήρωες ή τους βασιλιάδες. Τι σας ώθησε να αναθεωρήσετε την επικρατούσα αφήγηση και να στραφείτε σε αυτούς τους «χαμηλόβαθμους» χαρακτήρες;

Ισίδωρος Ζουργός: Κατά το παρελθόν ήταν κοινός τόπος οι περισσότερες αφηγήσεις να εστιάζονται στα προβεβλημένα γεγονότα, σε λαμπερούς χαρακτήρες με σκηνογραφία την εκάστοτε ανώτερη τάξη και ούτω καθεξής. Σήμερα δεν αρκούμαστε σε τέτοιες μονομερείς οπτικές γωνίες καθώς γνωρίζουμε πως η αλήθεια της ζωής, η νοηματοδότηση παρελθόντος και παρόντος δεν μπορεί να αγνοεί τις εμπειρίες των ταπεινών. Η ολική θέαση του κόσμου περνάει και μέσα από τις δικές τους εμπειρίες. Η σημερινή μας απεικόνιση πόρρω απέχει από τον 19ο αιώνα για παράδειγμα, τότε που τα μυθιστορήματα παρουσίαζαν τους αμαξάδες και τις υπηρέτριες βουβούς μέσα στη μηδαμινότητά τους. Το ίδιο συνέβαινε φυσικά και στο πιο μακρινό παρελθόν, εκείνο του κόσμου των ομηρικών επών όπου οι βασιλείς και οι ήρωες μονοπωλούν τη δράση. Κι όμως όλοι είχαμε πάντα απορίες για τους δούλους εκείνης της εποχής, τους απλούς οπλίτες, τους υπηρέτες… Στα Χάλκινα κατώφλια έχουμε μια επαναφήγηση του ομηρικού κόσμου από τα κάτω αλλά και μια διαστολή του με καινούριους χαρακτήρες και περιπλανήσεις.

Πόσο σημαντικό ήταν για εσάς να δημιουργήσετε έναν εντελώς φανταστικό ήρωα που διεισδύει στο στρατόπεδο των Αχαιών — και να αλλάξει την πορεία του μύθου; Τι συμβολίζει αυτή η παρέμβαση στο αρχαίο αφήγημα;

Ισίδωρος Ζουργός: Η επινόηση ενός φανταστικού ήρωα μέσα στον ιλιαδικό κόσμο δίνει την ευκαιρία για μια διεύρυνση του αφηγηματικού πεδίου, βάζει σκαλωσιές για καινούρια επεισόδια και σπρώχνει τον μύθο πέρα από τα παραδομένα σε εμάς όριά του. Στο μυθιστόρημα παρουσιάζονται και άλλοι πολλοί επινοημένοι χαρακτήρες, που συναναστρέφονται τους ομηρικούς ήρωες. Με αυτόν τον τρόπο φωτίζεται περισσότερο η δράση των Αχαιών πριγκήπων που ήδη γνωρίζαμε και κυρίως του Οδυσσέα. Στο επίπεδο του συμβολισμού αυτή η συγκατοίκηση γνωστών ηρώων και επινοημένων από εμένα προσώπων μας θυμίζει τα πλατιά όρια κάθε έργου τέχνης και πώς αυτό προεκτείνεται στο μυαλό του κάθε συγγραφέα. Ως αναγνώστης των ομηρικών επών πολλές φορές αναρωτήθηκα ποιοι άλλοι βρίσκονταν εκεί, κάποιοι που δεν κατονομάστηκαν ποτέ από κανέναν ποιητή. Στην ανάγκη αυτής της αναζήτησης δημιούργησα νέους χαρακτήρες που πλαισιώνουν τα έπη.

Το μυθιστόρημα ανασκευάζει έναν κλασικό μύθο, αλλά μέσα από σύγχρονα ερωτήματα — εξουσία, ανισότητα, δικαιοσύνη. Πόσο πιστεύετε ότι η επαναπροσαρμογή του αρχαίου μύθου στο σήμερα μπορεί να λειτουργήσει ως σχόλιο για τα δικά μας κοινωνικά-πολιτικά δεδομένα;

Ισίδωρος Ζουργός: Νομίζω πως μια καινούρια οπτική είναι αναπόφευκτα και ένα σχόλιο για το σήμερα. Ο/η κάθε συγγραφέας δεν μπορεί να ξεφύγει από την εποχή του, ακόμη και όταν γράφει για το μακρινό παρελθόν. Είτε θέλοντας να σχολιάσει την εποχή του είτε τυχαία σε κάποιο ξεγλίστρημα νοήματος και συμβολισμού, είναι αδύνατο να μην εκπέμψει κάποιο μήνυμα για το τώρα. Άλλωστε είναι σχεδόν αδύνατο να διαβάσει κανείς τον Όμηρο και να μην του περάσει κάποιες φορές από το μυαλό πως ό,τι έγινε τότε μοιάζει στην ουσία του πολύ με το σήμερα. Τα κλασικά κείμενα έχουν την ικανότητα να διασχίζουν τον χρόνο κουμπώνοντας το τώρα με τις εμπειρίες των ανθρώπων της κάθε εποχής.

Από την αρχή της καριέρας σας μέχρι σήμερα — βλέποντας τη λίστα των έργων σας — έχετε εξελιχθεί αρκετά ως συγγραφέας. Τι θεωρείτε ως την πιο σημαντική «στροφή» στη δουλειά σας, και τι σας ώθησε προς αυτόν τον μετασχηματισμό;

Ισίδωρος Ζουργός: Όπως στο κάθε τι στη ζωή μας αλλά και στη φύση γενικότερα η εξέλιξη είναι παρούσα, πλαστουργός δύναμη και επιτελική αρχή. Τα σημάδια της εμφανίζονται μέσα σε μια αργή ροή του χρόνου και γι’ αυτό δεν είναι άμεσα αντιληπτά. Στη δική μου συγγραφική πορεία δεν μπορώ να διακρίνω κάποια στροφή σε σύντομο χρόνο και με καταλυτικά αποτελέσματα. Προφανώς έχουν υπάρξει μυθιστορήματα που αποτελούν έναν σταθμό στη συγγραφική μου διαδρομή όπως το Στη σκιά της πεταλούδας (2005) ή το Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο (2014) όμως και τα δύο ήταν αποτέλεσμα αθόρυβης και μακροχρόνιας ζύμωσης στα βαρέλια του μυθιστορήματος.

Στην Ελλάδα σήμερα, με την κρίση στο εκδοτικό, την οικονομική δυσκολία και τη ρευστότητα στο κοινό, πόσο δύσκολο είναι για έναν συγγραφέα να επιμένει σε μεγάλες, φιλόδοξες αφηγήσεις όπως αυτή του «Χάλκινα κατώφλια» — και τι ρόλο πιστεύετε ότι έχει το αναγνωστικό κοινό σε αυτή την προσπάθεια;

Ισίδωρος Ζουργός: Αυτά τα προβλήματα υπάρχουν και μάλιστα με τον τρόπο που τα περιγράφετε. Ο συγγραφέας όμως όπως και ο κάθε καλλιτέχνης δημιουργός έχει ως άμεση προτεραιότητα να υπηρετεί τα δικά του οράματα, όλες αυτές τις εναγώνιες προσπάθειες για την υπαρξιακή του ευρυχωρία και αναπνοή. Ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να ησυχάσει από αυτό που έρχεται να αναβλύσει από μέσα του και αναγκαστικά στο τέλος θα αδιαφορήσει για το όποιο οικονομικό ή κοινωνικό τοπίο τον περιβάλλει. Το αναγνωστικό κοινό καλό είναι να θυμάται πως η τέχνη είναι συνώνυμο της αφύπνισης κι ας είναι έτοιμο να γοητευτεί και πάλι από λέξεις, μουσική ή χρώματα.

Πόσο ρόλο παίζει για εσάς η ιστορική έρευνα και η μυθοπλασία — δηλαδή η ισορροπία ανάμεσα στην αυθεντικότητα του παρελθόντος και στην ελευθερία της φαντασίας; Πόσο κοντά ή μακριά βρίσκεται το «ιστορικά σωστό» από το «λογοτεχνικά ουσιαστικό» για εσάς;

Ισίδωρος Ζουργός: Η συγκατοίκηση ανάμεσα στην Ιστορία και στη μυθοπλαστική επινόηση περνάει από πολλές διακυμάνσεις και προφανώς δεν έχει τις ίδιες αναλογίες σε όλους τους συγγραφείς. Είναι πράγματι ένα παιχνίδι ισορροπίας. Η δική μου θέση και τακτική είναι μην ταρακουνώ τα θεμέλια αυτού που λέμε επίσημη ιστοριογραφία, αν και όλοι ξέρουμε καλά πως ακόμη κι αυτή υπόκειται στον νόμο της εξέλιξης και δεν είναι άμοιρη ιδεολογικών και άλλων παραμέτρων. Οφείλουμε σίγουρα να σεβόμαστε το ιστορικό γεγονός κι ας διαφωνούμε στην ερμηνεία του. Δίπλα σ’ αυτά τα γεγονότα μπορούμε να γεννήσουμε θυγατρικές αφηγήσεις, οι οποίες σε κάποιες περιπτώσεις μπορούν να φωτίσουν περισσότερο την εικόνα μας κυρίως σε σκοτεινές κόγχες. Η μυθοπλασία μπορεί τελικά να μεταμορφώσει μερικώς την ιστορική εικόνα δίχως όμως να έχει απαραίτητα την πρόθεση να την αναιρέσει. Άλλωστε ο σκοπός της γραφής δεν είναι τόσο γνωστικός αλλά κυρίως μυητικός στις λανθάνουσες συγχορδίες της γλώσσας. Σκοπός της λογοτεχνίας είναι το μάγεμα και η απαγωγή του αναγνώστη σε έναν ιερό τόπο, εκεί όπου ο κόσμος αλλάζει συντεταγμένες και επαναπροσδιορίζεται.

Τι ελπίζετε να αποκομίσει ο σύγχρονος αναγνώστης από το «Χάλκινα κατώφλια» — όχι μόνο ως ανάγνωσμα, αλλά ως εμπειρία, προβληματισμό, αλλαγή οπτικής; Για ποιο λόγο πιστεύετε ότι είναι επίκαιρο τώρα αυτό το βιβλίο;

Ισίδωρος Ζουργός: Τελικά το τι αποκομίζει ο αναγνώστης είναι κάτι απρόβλεπτο και πολύ συχνά ιδιοπρόσωπο. Ο συγγραφέας στο συγκεκριμένο βιβλίο θέλει να τονίσει την κτηνωδία του πολέμου, την ιαματική παρουσία της γυναίκας σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο, τη σχέση δούλου και αφέντη, τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης με το θεϊκό στοιχείο αλλά και να υπενθυμίσει τη γοητεία των μακρινών ταξιδιών, το τάνυσμα των πανιών από τον άνεμο, το βάδισμα σε άγνωστες αμμουδιές και σε εκείνα τα μονοπάτια όπου συναντάς φυτά και ζώα πρωτοφανέρωτα. Το βιβλίο νομίζω πως είναι επίκαιρο για τον αντιπολεμικό του χαρακτήρα αλλά για τον γρήγορο τόνο της περιπετειώδους αφήγησης που το χαρακτηρίζει. Σήμερα όλα γίνονται πολύ πιο γρήγορα και οι ανατροπές παλαιών σκηνικών και βεβαιοτήτων είναι κανόνας. Άλλωστε ο ομηρικός κόσμος δεν λέει να φύγει από την επικαιρότητα ακόμη και σε αυτό το πεδίο του κινηματογράφου. Τελικά κάτι στον Όμηρο μας αφορά άμεσα και ο καθένας από εμάς θα ήταν καλό να το ανακαλύψει μέσα του.
Σας ευχαριστώ πολύ.