Bookreads: Μισέλ Φάις: «Το υπαρξιακό κενό έχει γίνει πολιτική πραγματικότητα»

Όπως λέει ο ίδιος, η βασική του μέριμνα είναι «να τεμαχίσω αυτό που δεν τεμαχίζεται, να ενοποιήσω αυτό που δεν ενοποιείται», σε μια προσπάθεια να συσταθεί το ετερόκλητο κολάζ της ζωής, άλλοτε ως θρύψαλα που γεννούν απόγνωση και άλλοτε ως βιτρό που αφήνει να περάσει ένα «παρηγορητικό φως».

Με το «Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι» (εκδ. Πατάκη), ο Μισέλ Φάις επιστρέφει σε μια γραφή υβριδική και θρυμματισμένη, ολοκληρώνοντας μια άτυπη τριλογία που ξεκίνησε με την Εξουθένωση και συνεχίστηκε με το Αμήν: προσευχές στο κενό.

Κεντρική μορφή του βιβλίου είναι οι «αθέατοι συγκάτοικοι»: «όλοι αυτοί που πεθαίνουν πραγματικά ή συμβολικά, γύρω μας ή μέσα μας και παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν να μας επισκέπτονται», πρόσωπα και φωνές που δεν σιωπούν ποτέ εντελώς και αξιώνουν χώρο στη σκέψη, στη βούληση και στον χρόνο μας.

Πρόκειται για μια συλλογή σύντομων, διασταυρούμενων αφηγήσεων που κινούνται στα όρια της αυτοβιογραφίας, της αυτομυθοπλασίας και του αρχειακού τεκμηρίου, επιχειρώντας να χαρτογραφήσουν τις πολλαπλές μορφές της απώλειας — ατομικής, συλλογικής, ιστορικής.

Στις Μεσοτοιχίες, οι χώροι, τα δωμάτια και οι μεσοτοιχίες λειτουργούν ως τόποι μνήμης αλλά και λήθης, εκεί όπου το ιδιωτικό συναντά το δημόσιο και το υπαρξιακό μετατρέπεται σε πολιτικό.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Μισέλ Φάις:

Ποιο είναι το βασικό σημείο εκκίνησης για την ιδέα των «δωματίων» στο Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι και πώς αυτά αντανακλούν την έννοια της μνήμης και της λήθης στο έργο;

Μισέλ Φάις: Να τεμαχίσω αυτό που δεν τεμαχίζεται, να ενοποιήσω αυτό που δεν ενοποιείται. Επειδή αυτή είναι η ισόβια μέριμνα του ανθρώπου: να συνθέσει το ετερόκλητο κολάζ της ζωής του―αυτό που άλλοτε θυμίζει κομμάτια και θρύψαλα (και τον φέρνει σε απόγνωση) κι άλλοτε ένα βιτρό που βγάζει το πιο παρηγορητικό φως (και τον γαληνεύει).

Τι σημαίνουν για εσάς οι «αθέατοι συγκάτοικοι» και πώς λειτουργούν ως αφηγηματικό ή συμβολικό στοιχείο στην καθημερινότητα του αφηγητή;

Μισέλ Φάις: Αθέατοι συγκάτοικοι είναι όλοι αυτοί που πεθαίνουν πραγματικά ή συμβολικά, γύρω μας ή μέσα μας και παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν να μας επισκέπτονται και να διεκδικούν μερίδιο από τις σκέψεις μας, τη βούληση μας, τα όνειρα μας, τον χρόνο μας. Πολλά από αυτά τα πρόσωπα τα αποσιωπούμε, τα απωθούμε, τα αγνοούμε―αυτά όμως είναι επίμονα και αξιώνουν ζωτικά πράγματα από εμάς―κατά μια έννοια λοιπόν, συμβιώνουμε, συγκατοικούμε συνειδητά ή ερήμην μαζί τους.

Το Μεσοτοιχίες ολοκληρώνει μια άτυπη τριλογία μαζί με τα Εξουθένωση και Αμήν. Προσευχές στο Κενό. Πώς συνδέονται θεματικά τα τρία έργα και τι κοινό έχουν στην προσέγγιση της απώλειας;

Μισέλ Φάις: Μέσα από αυτά τα τρία ομοθεματικά βιβλία, γραμμένα την τριετία (2022-2025), προσπάθησα να μιλήσω για τις ατομικές και συλλογικές απώλειες, τις φανερές και μύχιες, τις ομολογημένες και ανομολόγητες. Αυτό το δύστροπο υλικό προσπάθησα να το αρχειοθετήσω και να το παρουσιάσω άλλοτε ως φάρσα, άλλοτε ως παραμιλητό, άλλοτε ως στιχομυθία, άλλοτε ως τεκμήριο, άλλοτε ως κειμενική παραπομπή, άλλοτε ως παραμύθι. Φιλοδοξία μου είναι μέσα από αυτές τις τρεις υβριδικές συλλογές διηγημάτων να συγκροτήσω μια ποιητική, έναν μηχανισμό της απώλειας που μ’ έχει διαμορφώσει από παιδάκι.

Η αφήγηση κινείται ανάμεσα στην αυτοβιογραφία και την αυτομυθοπλασία. Πόσο προσωπικό είναι το υλικό και πώς χειρίζεστε αυτό το όριο στη γραφή;

Μισέλ Φάις: Στην μνήμη και στη γραφή είμαι πολίτης των συνόρων, των εξοριών, των ασυνεχειών. Η αφήγηση μ’ ερεθίζει μόνο ως κάτι που αναζητά και επινοεί το ανήκειν της, την προέλευση της, τις ρωγμές της. Εξού και η πρόζα μου εκτίθεται σε μια σειρά από δοκιμασίες: τι είναι ιδιωτικό και τι δημόσιο; τι είναι τεκμήριο και τι επινόηση; τι είναι πραγματικό και τι ενύπνιο; Κάπως έτσι η αυτοβιογραφία συναντά την αυτομυθοπλασία σε μια γραφή θρυμματισμένη που δεν επιδιώκει να ανασυστήσει κάτι που δεν υπάρχει (μια ενότητα, μια διάρκεια, μια διαύγεια) αλλά πορεύεται στα χνάρια του ανείπωτου. Εξού και το μότο του Πίντερ στην αρχή: «Αυτά που έχω να σου πω, δεν θα ειπωθούν ποτέ».

Σε μια εποχή όπου ζητήματα ταυτότητας, μνήμης και συλλογικής ιστορίας είναι επίκαιρα, πώς θεωρείτε ότι το Μεσοτοιχίες ανταποκρίνεται στις σύγχρονες αναζητήσεις των αναγνωστών;

Μισέλ Φάις: Ζούμε σε μια εποχή άγρια και σκοτεινή. Το καλό από το κακό είναι πλέον δυσδιάκριτα. Η δημοκρατία, ο αυταρχισμός, οι ιδεολογίες, οι θρησκείες είναι πλέον κινήσεις για δυνατούς λύτες στο παγκόσμιο γεωπολιτικό σταυρόλεξο. Οι θεσμοί, οι συμφωνίες, τα παλαιά κεκτημένα συνεννόησης πριν μισό αιώνα φαντάζουν πλέον μακρινά σαν όνειρο. Η Ευρώπη (το μόνο καταφύγιο έλλογης πολιτικής) παραπαίει. Η Αριστερά προσπαθεί να κατανοήσει τον κόσμο με παρωχημένα εργαλεία. Ο φανατισμός, η συνωμοσιολογία, η ανεξέλεγκτη βούληση των ισχυρών (βλέπε Πούτιν και Τραμπ), αλλά και ο αμφίπλευρος λαϊκισμός (αριστεροδεξιός) διαβρώνει σαν την υγρασία ότι κενό αφήνει μια συγκροτημένη πολιτεία και γεννά πολιτικά τέρατα σε όλη την κλίμακα: από τις αρχές ως τον πολίτη. Οι Μεσοτοιχίες μετεωρίζονται ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο δημόσιο πεδίο. Μάλλον εκεί όπου το ατομικό χάνει την ατομικότητά του και το συλλογικό τη συλλογικότητα του. Εκεί όπου το υπαρξιακό κενό μεταμορφώνεται σε πολιτικό και ιστορικό. Κι αυτό είναι κάτι τρομακτικό και είναι τρομακτικό, επειδή δεν συμβαίνει καθ’ ύπνον ως εφιάλτης, αλλά ως πραγματικότητα σε τρέχοντα χρόνο.