Bookreads: O Γιώργος Τσακνιάς χαρτογραφεί τον χρόνο στο «Ουμπίκικους»

Στο «Ουμπίκικους», τη νέα συλλογή διηγημάτων του που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κίχλη, ο Γιώργος Τσακνιάς επιχειρεί κάτι περισσότερο από μια απλή αφηγηματική καταγραφή εμπειριών. Τα κείμενά του λειτουργούν ως μικρές εστίες μνήμης και σκέψης, όπου το ταξίδι –γεωγραφικό και νοητικό– συναντά την ιστορία, την ιδιωτική ζωή και την πολιτισμική κληρονομιά της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης. Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται ως λογοτεχνία, αλλά συνομιλεί ανοιχτά με το δοκίμιο και την αυτομυθοπλασία.

Στα αποσπάσματα της προδημοσίευσης, ο αναγνώστης συναντά γνώριμους τόπους που μοιάζουν ταυτόχρονα ξένοι: το Πλόβντιβ μετά το 1989, βυθισμένο στο σκοτάδι της μετακομμουνιστικής φτώχειας, ένα λονδρέζικο κανάλι που μεταμορφώνεται απροσδόκητα σε «μικρή Σοβιετία». Οι χώροι αυτοί δεν περιγράφονται απλώς· φορτίζονται με πολιτισμικά ίχνη, μουσικές αναφορές, αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες και ιστορικά φαντάσματα. Ο Τσακνιάς γράφει σαν να φωτογραφίζει: με προσοχή στο κάδρο, στο φως και στο τι μένει τελικά εκτός πλάνου.

Ιδιαίτερο βάρος έχει και η θεματική του χρόνου. Η σκηνή όπου το παιδί αντιδρά στη φωτογραφία μιας ζωής «πριν από την ύπαρξή του» ανοίγει έναν υπόγειο, σχεδόν φιλοσοφικό διάλογο για τη μνήμη, την ανυπαρξία και τη γραμμική αντίληψη του χρόνου. Ο αφηγητής, παγιδευμένος ανάμεσα στο πριν και το μετά, ανακατασκευάζει τις αναμνήσεις του, εμφυτεύοντας το παρόν στο παρελθόν, σαν μια προσπάθεια να το εξημερώσει. Αυτή η κίνηση –ούτε αθώα ούτε μελοδραματική– αποτελεί έναν από τους πιο δυνατούς άξονες του βιβλίου.

Το «Ουμπίκικους» συνομιλεί ευθέως και με το επιστημονικό και ιστορικό υπόβαθρο του συγγραφέα. Η γνώση της σλαβικής ιστορίας, η ενασχόληση με το σοβιετικό και μετασοβιετικό πολιτισμικό τοπίο, αλλά και η εμπειρία του μεταφραστή και του φωτογράφου, διαχέονται οργανικά στο ύφος. Το χιούμορ, συχνά λοξό και ειρωνικό, λειτουργεί ως αντίβαρο στη μελαγχολία και αναδεικνύει το παράδοξο των καταστάσεων: την κωμική πλευρά μιας πραγματικότητας που παραμένει, κατά βάθος, τραγική.

Τελικά, ο τίτλος του βιβλίου λειτουργεί ειρωνικά. Ο αφηγητής αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να είναι ubiquitous – πανταχού παρών. Αντίθετα, κινείται διαρκώς σε ενδιάμεσες ζώνες: ανάμεσα σε χώρες, εποχές, ρόλους και ταυτότητες. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η δύναμη του «Ουμπίκικους»: σε αυτή τη μεταιχμιακή γραφή που δεν διεκδικεί καθολικές αλήθειες, αλλά χαρτογραφεί με ακρίβεια και ευαισθησία τον τρόπο με τον οποίο η προσωπική εμπειρία διασταυρώνεται με τη μεγάλη Ιστορία. Ένα βιβλίο χαμηλόφωνο, αλλά επίμονα παρόν.