Λιλιά Ασαΐν - «Πανόραμα»: Όταν η διαφάνεια γίνεται εφιάλτης και η ιδιωτικότητα έγκλημα

Πώς μπορεί να ζήσει κανείς σε έναν κόσμο όπου η ιδιωτικότητα δεν υπάρχει πια; Αυτό το ερώτημα θέτει η Γαλλίδα συγγραφέας Λιλιά Ασαΐν στο μυθιστόρημά της Panorama, που κυκλοφόρησε το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Gallimard και ήδη συζητείται ως ένα από τα πιο αιχμηρά έργα σύγχρονης λογοτεχνικής δυστοπίας.

Στο τρίτο της βιβλίο, η Ασαΐν στρέφεται στο μυθιστόρημα κοινωνικής πρόβλεψης, μεταφέροντας τον αναγνώστη στο έτος 2050. Η Γαλλία έχει περάσει από μια νέα επανάσταση: το πολιτικό σύστημα έχει καταρρεύσει, οι θεσμοί έχουν αποδομηθεί, η αστυνομία έχει αφοπλιστεί και η Δικαιοσύνη έχει χάσει κάθε κύρος. Την εξουσία ασκεί πλέον ο «λαός», ο οποίος ψηφίζει νόμους στο διαδίκτυο και αποφασίζει για την ενοχή ή την αθωότητα πολιτών μέσω των κοινωνικών δικτύων.

Σε αυτή τη νέα κοινωνία, η διαφάνεια έχει αναγορευτεί σε ύψιστη αρετή. Τα προσωπικά δεδομένα – εισοδήματα, πτυχία, ιατρικοί φάκελοι – είναι προσβάσιμα με ένα κλικ. Τα σπίτια είναι κατασκευασμένα από γυαλί, στο όνομα της προστασίας από την ενδοοικογενειακή βία και την κακοποίηση παιδιών. Ο καθένας γίνεται φύλακας της ασφάλειας και της «ευτυχίας» του διπλανού του.

«Αν δεν έχουμε τίποτα να μας καταλογίσουν, γιατί να μη δείχνουμε τα πάντα;» είναι το κυρίαρχο μότο αυτής της κοινωνίας.

Κι όμως, μέσα σε αυτόν τον απόλυτα ορατό κόσμο, μια οικογένεια – ένα ζευγάρι και το μικρό τους παιδί – εξαφανίζεται χωρίς κανένα ίχνος. Το αίνιγμα αναλαμβάνει να λύσει η Ελέν, πρώην αστυνομικός και νυν «φρουρός προστασίας», όπως ονομάζεται πλέον ο ρόλος της. Η έρευνά της αποκαλύπτει σταδιακά τις σκοτεινές, λιγότερο «ευπρεπείς» όψεις μιας κοινωνίας που αυτοχαρακτηρίζεται ηθική και καλοπροαίρετη.

Οι αναφορές στο 1984 του Τζορτζ Όργουελ είναι εμφανείς, με μια κρίσιμη διαφορά: δεν υπάρχει ένας αυταρχικός δικτάτορας. Στο Panorama, όλοι γίνονται ταυτόχρονα μικροί «Μεγάλοι Αδελφοί», επιτηρώντας ο ένας τον άλλον στο όνομα της ευημερίας, της ηθικής και της κοινωνικής ειρήνης. Όποιος παρεκκλίνει από το πρότυπο, στιγματίζεται.

Η Λιλιά Ασαΐν δεν κρύβει ότι η δυστοπία της απέχει ελάχιστα από τη σημερινή πραγματικότητα. Με καυστική ματιά, ασκεί κριτική στα κοινωνικά δίκτυα, τα οποία ήδη διαμορφώνουν την κοινή γνώμη και εκθέτουν την ιδιωτική ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων σε καθημερινή βάση.

Περισσότερο από 70 χρόνια μετά την προειδοποίηση του Όργουελ – «Φροντίστε να μη συμβεί. Εξαρτάται από εσάς» – το Panorama έρχεται να υπενθυμίσει, μέσα από έναν σύγχρονο φακό, μια παλιά αλήθεια. Όπως γράφει και η ίδια η συγγραφέας, δανειζόμενη έναν στίχο από τον 18ο αιώνα:
«Για να ζήσουμε ευτυχισμένοι, ας ζήσουμε κρυμμένοι.»