Bookreads - Αντρές Μοντέρο: Όταν οι ιστορίες κρατούν ένα νησί ζωντανό

Ο Αντρές Μοντέρο ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία συγγραφέων που δεν αντιμετωπίζουν την αφήγηση ως απλό λογοτεχνικό εργαλείο, αλλά ως τρόπο ύπαρξης. Προφορικός αφηγητής ο ίδιος, μεταφέρει στο χαρτί τη ζωντανή ενέργεια της φωνής, τη συλλογικότητα της ιστορίας που λέγεται από πολλούς και ανήκει σε όλους. Το νέο του μυθιστόρημα, «Η χρονιά που μιλήσαμε με τη θάλασσα» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Διόπτρα), αποτελεί ίσως την πιο ολοκληρωμένη εκδοχή αυτής της αντίληψης.

Η δράση τοποθετείται σε ένα νησί που δεν υπάρχει σε κανέναν χάρτη· έναν απομονωμένο τόπο, φαινομενικά έξω από τον χρόνο, όπου το παρόν, το παρελθόν και το φαντασιακό ρέουν όπως το νερό. Εκεί, οι άνθρωποι ζουν πλάι στους νεκρούς, συνομιλούν με το υπερφυσικό και αποδέχονται ως φυσική την παρουσία του θαυμαστού. Ο μαγικός ρεαλισμός του Μοντέρο δεν επιδιώκει τον εντυπωσιασμό· λειτουργεί οργανικά, σαν φυσική προέκταση μιας κοινότητας που έχει μάθει να ερμηνεύει τον κόσμο μέσα από μύθους.

Στον πυρήνα της αφήγησης βρίσκεται η επανένωση δύο δίδυμων αδελφών, του Χερόνιμο και του Χουλιάν, ύστερα από δεκαετίες χωρισμού. Ο πρώτος εγκατέλειψε το νησί, αναζητώντας τη ζωή και τις λέξεις στον «μεγάλο κόσμο», έγινε δημοσιογράφος και συγγραφέας, αλλά ποτέ δεν κατάφερε να αποτινάξει το αίσθημα της αποξένωσης. Ο δεύτερος έμεινε πίσω, δεμένος με τον τόπο, τη σιωπή και τη μοναχική του καθημερινότητα, επιλέγοντας να ζει απομονωμένος στην κορυφή του βουνού. Ανάμεσά τους πλανάται η σκιά ενός τρίτου αδελφού, που πέθανε βρέφος — ή ίσως όχι. Η αμφιβολία γύρω από την ταυτότητα του νεκρού διαβρώνει την ίδια την έννοια της βεβαιότητας.

Το μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται ως αλυσίδα ιστοριών που γεννούν η μία την άλλη. Οι κάτοικοι του νησιού συναντιούνται τα βράδια σε ένα καφενείο-ναυάγιο και αφηγούνται, θυμούνται, επινοούν. Το «εγώ» υποχωρεί μπροστά στο «εμείς», καθώς η συλλογική μνήμη γίνεται το συνεκτικό υλικό της κοινότητας. Οι ιστορίες δεν έχουν μόνο ψυχαγωγική αξία· είναι πράξη επιβίωσης. Χωρίς αυτές, οι άνθρωποι —και οι νεκροί τους— κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά.

Μέσα σε αυτό το πολυφωνικό σύμπαν παρεμβάλλονται θρύλοι, όπως η φαουστική συμφωνία ενός προγόνου με τον διάβολο, ή σύμβολα, όπως η χρυσή καμπάνα που βρίσκεται στον βυθό και ακούγεται μόνο όταν φυσά ο κατάλληλος άνεμος. Η θάλασσα λειτουργεί ως αρχειακός χώρος: καταπίνει ζωές, μυστικά και αντικείμενα, αλλά ποτέ δεν τα εξαφανίζει ολοκληρωτικά.

Οι ιστορικές και πολιτικές αναφορές στη Χιλή —από τον Αλιέντε και τη δικτατορία Πινοσέτ έως τις πρόσφατες κοινωνικές αναταράξεις— παραμένουν στο βάθος, σαν μακρινός αντίλαλος. Ο Μοντέρο δεν ενδιαφέρεται να γράψει πολιτικό μυθιστόρημα· τον απασχολεί περισσότερο πώς τα μεγάλα γεγονότα μεταφράζονται σε ψίθυρο στις ζωές των απλών ανθρώπων ή πώς παραμερίζονται από την ανάγκη της αφήγησης.

Τελικά, Η χρονιά που μιλήσαμε με τη θάλασσα είναι ένα βιβλίο για τη δύναμη της ιστορίας: για τις λέξεις που ενώνουν, για τις φωνές που αντιστέκονται στον χρόνο, για την αφήγηση ως κοινό τόπο. Η προσεγμένη μετάφραση της Μαρίας Παλαιολόγου αποδίδει με ακρίβεια τον ρυθμό και την προφορικότητα του πρωτοτύπου, επιτρέποντας στο ελληνικό κοινό να αφεθεί στα κύματα των ιστοριών του Μοντέρο. Ένα μυθιστόρημα που δεν διαβάζεται απλώς — ακούγεται.