Άγνωστες λέξεις, γνώριμες αγωνίες: Μια νουβέλα για τη γλώσσα, τη μνήμη και την κατάρρευση

Υπάρχουν βιβλία που δεν «ανοίγουν» με την πλοκή τους αλλά με την ατμόσφαιρα και τις ιδέες τους. Οι «Άγνωστες λέξεις» της Σοφίας Αυγερινού ανήκουν ακριβώς σε αυτή την κατηγορία. Από τις πρώτες κιόλας γραμμές, η συγγραφέας εγκαθιστά έναν κόσμο όπου κάτι μοιάζει να έχει μετατοπιστεί ανεπαίσθητα αλλά καθοριστικά: ένας νεαρός άνδρας κολλάει κίτρινα χαρτάκια με λέξεις «λανθασμένες» στο ψυγείο ενός σπιτιού που κατοικείται από τους εκ γενετής τυφλούς γονείς του. Η εικόνα είναι απλή, σχεδόν καθημερινή. Το νόημα, όμως, κάθε άλλο παρά προφανές.

Η Αυγερινού επιλέγει μια αφήγηση χωρίς περιττές πληροφορίες και συμβάσεις. Τα πρόσωπα παραμένουν ανώνυμα, ο τόπος και ο χρόνος ακαθόριστοι. Δεν πρόκειται για αφηγηματική αφαίρεση χάριν ύφους, αλλά για συνειδητή στρατηγική: η ιστορία αποσυνδέεται από το συγκεκριμένο ώστε να λειτουργήσει ως υπαρξιακή αλληγορία. Οι λεπτομέρειες δεν απουσιάζουν από αδυναμία, αλλά από επιλογή. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το «τι συμβαίνει» στο «τι σημαίνει».

Στον πυρήνα της νουβέλας βρίσκεται η ένταση ανάμεσα στη γλώσσα και την πραγματικότητα. Οι νεολογισμοί του πρωταγωνιστή δεν λειτουργούν ως απλό σύμπτωμα ιδιορρυθμίας ή ψυχικής διαταραχής. Αντίθετα, αναδεικνύονται ως μια αγωνιώδης προσπάθεια επανανοηματοδότησης του κόσμου. Οι λέξεις, αποκομμένες από τη σταθερότητά τους, μοιάζουν να διαλύονται και να επανασυντίθενται. Η γλώσσα δεν αντανακλά την πραγματικότητα· την αμφισβητεί, την υπονομεύει, επιχειρεί να τη διαρρήξει.

Το οικογενειακό περιβάλλον λειτουργεί ως καταλύτης αυτής της σύγκρουσης. Οι γονείς, αμφότεροι ζωγράφοι, μετατρέπουν το σπίτι σε έναν κλειστό, σχεδόν εφιαλτικό χώρο αισθητικής υπερφόρτωσης. Η τέχνη τους, αντί να απελευθερώνει, καταλαμβάνει και ασφυκτιά. Το σπίτι μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο μάχης, όχι μόνο μεταξύ των προσώπων αλλά και μεταξύ διαφορετικών τρόπων κατανόησης του κόσμου: εικόνα εναντίον λέξης, ύλη εναντίον νοήματος, έκφραση εναντίον επικοινωνίας.

Κεντρικός φακός της αφήγησης είναι η ξαδέρφη, μια γυναίκα οργανωμένη, προσγειωμένη, σχεδόν εμμονική με την τάξη. Μέσα από τη δική της οπτική, ο αναγνώστης παρακολουθεί όχι μόνο την επιδείνωση της κατάστασης αλλά και μια πιο ύπουλη διαδικασία: τη σταδιακή διάβρωση της δικής της βεβαιότητας. Η προσπάθεια κατανόησης του «άλλου» μετατρέπεται σε ρήγμα στον ίδιο της τον εαυτό. Οι άγνωστες λέξεις, αρχικά αντικείμενο δυσπιστίας, γίνονται φορείς έλξης και τρόμου.

Η νουβέλα αποφεύγει επιδεικτικά τον συναισθηματικό εκβιασμό. Η γραφή διατηρεί μια σχεδόν κλινική ψυχραιμία, γεγονός που εντείνει την επίδραση του κειμένου. Η ψύχωση, η αποδιοργάνωση, η υπαρξιακή αγωνία δεν παρουσιάζονται ως εξωτικά φαινόμενα, αλλά ως ενδεχόμενες εκφάνσεις της ανθρώπινης εμπειρίας. Η αφήγηση υποβάλλει μια διακριτική αλλά ισχυρή ιδέα: ίσως η κατάρρευση να μην είναι μόνο παθολογία, αλλά και μορφή άμυνας απέναντι σε έναν κόσμο που καθίσταται ακατανόητος.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά ο στοχασμός πάνω στη φύση των λέξεων. Η γλώσσα παρουσιάζεται ταυτόχρονα ως σωτηρία και ως απάτη. Οι λέξεις υπόσχονται νόημα, αλλά συχνά αποτυγχάνουν να το παραδώσουν. Η αμφισημία αυτή διαπερνά ολόκληρο το βιβλίο, μετατρέποντας την ίδια την πράξη της γραφής σε αντικείμενο αμφισβήτησης. Τι μπορεί να ειπωθεί; Τι μπορεί να αποδοθεί; Και τι παραμένει αμετάφραστο;

Παρά τη θεματική πυκνότητα και τη σκοτεινή ατμόσφαιρα, το κείμενο διατηρεί μια υποδόρια ειρωνεία. Το χιούμορ, διακριτικό αλλά παρόν, λειτουργεί ως αντίβαρο στη δραματική ένταση. Δεν αποδυναμώνει το βάρος των ιδεών· το καθιστά πιο ανθρώπινο, πιο οικείο.

Οι «Άγνωστες λέξεις» δεν είναι ένα βιβλίο που εξαντλείται σε μια ερμηνεία. Αντιθέτως, λειτουργεί ως ανοιχτός μηχανισμός σκέψης. Η Αυγερινού προτείνει έναν κόσμο όπου η γλώσσα, η μνήμη, η ταυτότητα και η πραγματικότητα παραμένουν σε διαρκή διαπραγμάτευση. Έναν κόσμο ανησυχητικά κοντινό στον δικό μας.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου: στις ρωγμές των λέξεων, αναγνωρίζουμε τις δικές μας ρωγμές. Στα κίτρινα χαρτάκια, τις δικές μας ανολοκλήρωτες σημειώσεις νοήματος.