Επιλεκτικοί κυνηγοί: Οι άνθρωποι της Εποχής των Παγετώνων στόχευαν κυρίως θηλυκά μαμούθ

Τα μαλλιαρά μαμούθ αποτελούσαν πολύτιμο θήραμα για τους ανθρώπους της Εποχής των Παγετώνων στην Ευρασία και τη Βόρεια Αμερική: ένα και μόνο ζώο μπορούσε να προσφέρει τεράστιες ποσότητες κρέατος και λίπους, το δέρμα του χρησίμευε για ρουχισμό, τα κόκαλα και οι χαυλιόδοντές του γίνονταν εργαλεία, όπλα και έργα τέχνης, ενώ τα μεγαλύτερα οστά χρησιμοποιούνταν ακόμη και ως δομικό υλικό. Νέα έρευνα δείχνει τώρα πως οι κυνηγοί δεν κυνηγούσαν αδιακρίτως — έκαναν συνειδητές επιλογές ως προς το ποια ζώα θα στοχεύσουν.

Αναλύοντας γενετικό υλικό από οστά που βρέθηκαν σε 11 θέσεις στην Πολωνία, την Αυστρία, την Τσεχία, τη Γερμανία και τη Ρωσία, μια ομάδα επιστημόνων διαπίστωσε ότι η πλειονότητα των θηραμάτων ήταν θηλυκά. Στα σημεία όπου είχαν συσσωρευτεί οστά από κυνηγετική δραστηριότητα, το 70% των μαμούθ ήταν θηλυκά και μόλις το 30% αρσενικά — μια αναλογία που αντιστρέφεται εντελώς όταν εξετάζονται οστά που βρέθηκαν σε φυσικό περιβάλλον, όπου το 66% ανήκε σε αρσενικά και το 34% σε θηλυκά.

Για τη μελέτη αναλύθηκε αρχαίο DNA από 521 μαμούθ, που καλύπτουν χρονικό εύρος περίπου 50.000 ετών σε όλη την Ευρασία και τη Βόρεια Αμερική — ανάμεσά τους 100 άτομα από δέκα θέσεις συσσώρευσης οστών στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, καθώς και μία θέση στη Σιβηρία, σε αντιπαραβολή με 421 μαμούθ που βρέθηκαν σε φυσικά περιβάλλοντα.

Γιατί προτιμούσαν τα θηλυκά;

Το ερώτημα αυτό απασχολεί ακόμη ενεργά την ερευνητική ομάδα, όπως εξηγεί η Χάνα Μουτς, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Κέντρο Παλαιογενετικής —συνεργασία του Πανεπιστημίου της Στοκχόλμης με το Σουηδικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας— και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Current Biology. Μία πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με την ίδια, είναι πως τα μαλλιαρά μαμούθ πιθανότατα ζούσαν σε αγέλες με ηγεσία θηλυκών, όπως συμβαίνει και με τους σημερινούς ελέφαντες. Οι αγέλες αυτές θα μπορούσαν να κινούνται σε σχετικά σταθερές περιοχές με προβλέψιμο, εποχιακό μοτίβο, σε αντίθεση με τα ενήλικα αρσενικά, τα οποία τείνουν να είναι πιο μοναχικά και να περιπλανώνται σε πολύ ευρύτερες εκτάσεις. Αυτή η προβλεψιμότητα, εικάζει η Μουτς, μπορεί να διευκόλυνε τους κυνηγούς της Εποχής των Παγετώνων να εντοπίζουν επανειλημμένα τα ίδια κοπάδια.

Οι αγέλες αυτές πιθανότατα είχαν μητριαρχική δομή, αποτελούμενες από ενήλικα θηλυκά και νεαρά άτομα και των δύο φύλων. Ο Λοβ Νταλέν, εξελικτικός γενετιστής στο ίδιο κέντρο και συν-επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, σημειώνει πως θα μπορούσε επίσης να είναι πιο εύκολο για τους κυνηγούς να «παγιδεύσουν» ένα κοπάδι που περιλάμβανε νεαρά μαμούθ, καθώς τα θηλυκά θα δίσταζαν να εγκαταλείψουν τα μικρά τους και να τραπούν σε φυγή. Ο Νταλέν προσθέτει ότι τα θηλυκά μαμούθ ήταν γενικά μικρότερα σε μέγεθος από τα αρσενικά και ίσως, εξ αυτού, κάπως πιο εύκολος στόχος: ένα ενήλικο αρσενικό μπορούσε να φτάσει έως και τους 6 τόνους βάρος και ύψος ώμου έως 3,4 μέτρα, ενώ ένα ενήλικο θηλυκό ζύγιζε περίπου 4 τόνους με ύψος γύρω στα 2,9 μέτρα.

Νομάδες κυνηγοί-συλλέκτες

Οι κάτοικοι των περιοχών όπου ζούσαν τα μαμούθ ήταν νομαδικοί κυνηγοί-συλλέκτες, οι οποίοι συνέλεγαν βρώσιμα φυτά και κυνηγούσαν διάφορα θηλαστικά της εποχής, όπως μαλλιαρούς ρινόκερους, τάρανδους, βίσωνες και ελάφια. Σε αρκετά από τα οστά μαμούθ που εντοπίστηκαν στις θέσεις συσσώρευσης βρέθηκαν ενσωματωμένες αιχμές βλημάτων, στοιχείο που επιβεβαιώνει την ανθρώπινη παρέμβαση.

Οι κυνηγοί φαίνεται πως αξιοποιούσαν και το ίδιο το τοπίο εναντίον των ζώων, οδηγώντας τα σε παγίδες ή φυσικούς κινδύνους, όπως γκρεμούς ή βαλτότοπους. Ο Ντέιβιντ Ντιέθ-δελ-Μολίνο, επίσης εξελικτικός γενετιστής και συν-επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, εκτιμά πως οι αρχαίοι άνθρωποι πιθανότατα εκμεταλλεύονταν χαρακτηριστικά του εδάφους —όπως λάσπη ή βάλτους— για να ακινητοποιήσουν τα ζώα, πριν τα επιτεθούν με δόρατα, ακόντια ή βέλη.

Η μεγαλύτερη θέση κυνηγιού μαμούθ που περιλαμβάνεται στη μελέτη είναι το Κρακόβ Σπάτζιστα, στη νότια Πολωνία, με χρονολόγηση περίπου 25.000 έως 30.000 ετών πριν. Εκεί έχουν βρεθεί κατάλοιπα περισσότερων από 100 μαμούθ, λίθινα εργαλεία και ενδείξεις τεμαχισμού των ζώων.

Η εξαφάνιση και ένα ασυνήθιστο γενετικό εύρημα

Τα μαμούθ εξαφανίστηκαν από την ηπειρωτική Βόρεια Αμερική και την Ευρασία πριν από περίπου 10.000 με 12.000 χρόνια, στο τέλος της Εποχής των Παγετώνων, όταν το κλίμα θερμάνθηκε απότομα και οι ανοιχτές στέπες όπου έβρισκαν τροφή αντικαταστάθηκαν από δάση και υγρή τούνδρα. Ο ρόλος του ανθρώπου στην εξαφάνισή τους παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διαμάχης.

Τα τελευταία μαμούθ επιβίωσαν στο απομονωμένο νησί Ράνγκελ, ανοιχτά των ακτών της Σιβηρίας, πριν εξαφανιστούν οριστικά πριν από περίπου 4.000 χρόνια. Άλλες έρευνες έχουν δείξει πως, παρά το μικρό μέγεθος του πληθυσμού τους και τα υψηλά επίπεδα ενδογαμίας, ο συγκεκριμένος πληθυσμός παρέμεινε σταθερός σχεδόν μέχρι λίγο πριν την εξαφάνισή του.

Στη νέα μελέτη, οι ερευνητές εντόπισαν επίσης ένα μαμούθ από το νησί Ράνγκελ με μια γενετική κατάσταση γνωστή ως «X0/XX μωσαϊκισμός» — έναν συνδυασμό φυλετικών χρωμοσωμάτων που δεν το καθιστούσε ούτε βιολογικά θηλυκό ούτε βιολογικά αρσενικό. Στον άνθρωπο, η αντίστοιχη κατάσταση είναι γνωστή ως σύνδρομο Τέρνερ. Όπως σημειώνει η Μουτς, παραμένει ασαφές αν αυτός ο μωσαϊκισμός σχετίζεται με κάποιον τρόπο με το μικρό μέγεθος του πληθυσμού του νησιού Ράνγκελ, ή αν πρόκειται απλώς για ένα αναπτυξιακό περιστατικό που θα μπορούσε να συμβεί σε οποιονδήποτε πληθυσμό μαμούθ.