Bookreads: «Μόνο μίσος» - Το graphic novel του Θανάση Πέτρου για μια χώρα διχασμένη

Η απελευθέρωση από τη γερμανική Κατοχή δεν σήμανε την επιστροφή στην ειρήνη. Για μια χώρα εξαντλημένη από την πείνα, τις στερήσεις, τις διώξεις και τις ανοιχτές πληγές του πολέμου, το τέλος της ξένης κατοχής έφερε στην επιφάνεια μια διαφορετική, εξίσου καταστροφική σύγκρουση: εκείνη ανάμεσα στους ανθρώπους που είχαν μοιραστεί την ίδια ιστορική περιπέτεια, αλλά πλέον αδυνατούσαν να συμφωνήσουν για το μέλλον της χώρας.

Στη Θεσσαλονίκη, όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, η πολιτική αντιπαράθεση μεταφερόταν από τους δημόσιους χώρους στις γειτονιές και στα σπίτια, εκεί όπου η ιδεολογική διαφωνία μπορούσε να διαλύσει ακόμη και τους στενότερους οικογενειακούς δεσμούς.

Σε αυτή τη μεταβατική και εκρηκτική περίοδο τοποθετεί ο Θανάσης Πέτρου το «1946: Μόνο μίσος», το νέο graphic novel του που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος. Ο δημιουργός δεν ενδιαφέρεται απλώς να αναπαραστήσει ένα ακόμη κεφάλαιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, αλλά να φωτίσει τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους μια κοινωνία που βγαίνει από τον πόλεμο οδηγείται σε έναν νέο κύκλο βίας.

Η επιλογή του 1946 είναι ουσιαστική: πρόκειται για μια χρονιά κατά την οποία η σύγκρουση έχει ήδη αποκτήσει βαθιές ρίζες, ενώ η οριστική έκρηξη του Εμφυλίου βρίσκεται μπροστά.

Ο Πέτρου, ο οποίος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1971 και έχει διαγράψει μακρά πορεία στον χώρο των ελληνικών κόμικς, έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος της δημιουργικής του δουλειάς στην ιστορική αφήγηση. Από τους «Ομήρους του Γκαίρλιτς» έως το «1941: Αυστηρά συσκότισις», η σειρά του παρακολουθεί κρίσιμες στιγμές του 20ού αιώνα, συνδέοντας τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα με την καθημερινότητα των ανθρώπων που τα βίωσαν. Το «1946: Μόνο μίσος» συνεχίζει αυτή τη διαδρομή, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από την Κατοχή και την επιβίωση στη μεταπολεμική πόλωση και στις συνέπειές της.

Η Ιστορία μέσα από τις ζωές των ανθρώπων

Κεντρικός ήρωας παραμένει ο Γιώργης Αμπατζής, μια μορφή που λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους τόμους της σειράς. Έχοντας ήδη περάσει από διαφορετικές ιστορικές περιπέτειες, ο Αμπατζής δεν είναι ο ήρωας που κινεί τα νήματα των γεγονότων ούτε εκείνος που μπορεί να καθορίσει την έκβασή τους. Είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε συνθήκες τις οποίες δεν ελέγχει. Η σημασία του βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αδυναμία: εκπροσωπεί τους ανθρώπους που καλούνται να συνεχίσουν τη ζωή τους ενώ οι πολιτικές αποφάσεις, η κρατική βία και οι ιδεολογικές συγκρούσεις ανατρέπουν όσα θεωρούσαν δεδομένα.

Στο «1946: Μόνο μίσος», η Ιστορία εισβάλλει στην οικογένειά του με τρόπο που καθιστά αδύνατη κάθε απόπειρα ουδετερότητας. Η κόρη του συντάσσεται με το ΕΑΜ, ενώ ο γιος του εντάσσεται στην Εθνοφυλακή. Η πολιτική σύγκρουση δεν βρίσκεται πια έξω από το σπίτι, ως ένα αφηρημένο ζήτημα που αφορά τους άλλους. Αποκτά πρόσωπα, ονόματα και συναισθηματικό βάρος. Η οικογένεια γίνεται μικρογραφία της χώρας, ένα πεδίο όπου οι διαφορετικές πολιτικές επιλογές δεν συνυπάρχουν απλώς, αλλά απειλούν να ακυρώσουν κάθε κοινό παρελθόν.

Αυτή είναι και η βασική αφηγηματική δύναμη του έργου. Ο Πέτρου επιλέγει να παρακολουθήσει την ιστορική τομή από τη σκοπιά των ανθρώπων που δεν γράφουν την Ιστορία, αλλά υφίστανται τις συνέπειές της. Η προσέγγιση αυτή απομακρύνει το graphic novel από την απλή εικονογράφηση ιστορικών γεγονότων και το φέρνει πιο κοντά σε μια κοινωνική τοιχογραφία. Η πολιτική δεν εμφανίζεται ως σειρά ημερομηνιών, συμφωνιών και στρατιωτικών κινήσεων, αλλά ως δύναμη που επηρεάζει την εργασία, την επιβίωση, τις προσωπικές σχέσεις και την αίσθηση ασφάλειας.

Από την απελευθέρωση στην εκδίκηση

Το βιβλίο παρακολουθεί μια χώρα στην οποία οι υλικές στερήσεις εξακολουθούν να καθορίζουν την καθημερινότητα. Η μαύρη αγορά, ο πληθωρισμός και η έλλειψη βασικών αγαθών συνθέτουν ένα περιβάλλον κοινωνικής ανασφάλειας, ενώ οι εκκρεμότητες της Κατοχής παραμένουν ανοιχτές. Η τύχη των συνεργατών των κατακτητών, η τιμωρία των δωσίλογων, η αποκατάσταση της δικαιοσύνης και η πολιτική κυριαρχία μετατρέπονται σε ζητήματα που διχάζουν μια ήδη τραυματισμένη κοινωνία.

Ο τίτλος «Μόνο μίσος» δεν περιγράφει απλώς το κλίμα της εποχής. Συμπυκνώνει τη διαδικασία μέσα από την οποία ο φόβος μετατρέπεται σε καχυποψία, η καχυποψία σε διώξεις και οι διώξεις σε νέες απαιτήσεις για εκδίκηση. Το δύσκολο ερώτημα που αναδύεται είναι πώς μπορεί να αποδοθεί δικαιοσύνη μετά από μια περίοδο ακραίας βίας, όταν οι θεσμοί δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη και οι άνθρωποι αισθάνονται ότι η προσωπική τους απώλεια δεν αναγνωρίζεται.

Ο Πέτρου δεν περιορίζει αυτή την αντίφαση σε μια εύκολη αντιπαράθεση ανάμεσα σε εκείνους που έχουν δίκιο και σε εκείνους που έχουν άδικο. Η ιστορική ευθύνη δεν εξαφανίζεται μέσα σε μια γενική επίκληση της ανθρώπινης τραγωδίας, αλλά ούτε και η βία παρουσιάζεται ως ένα φαινόμενο που εξηγείται αποκλειστικά από τις πολιτικές ταυτότητες των πρωταγωνιστών. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο η σύγκρουση αποκτά τη δική της δυναμική, εγκλωβίζοντας τους ανθρώπους σε μια αλληλουχία πράξεων και αντιποίνων.

Η διάκριση ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την εκδίκηση αποτελεί, επομένως, έναν από τους βασικούς άξονες του έργου. Η απαίτηση να λογοδοτήσουν όσοι ευθύνονται για εγκλήματα είναι διαφορετική από την ανάγκη να τιμωρηθεί συλλογικά ένας πολιτικός ή κοινωνικός αντίπαλος. Όταν όμως οι δύο έννοιες συγχέονται, ο εχθρός παύει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος και η τιμωρία γίνεται αυτοσκοπός. Το «1946: Μόνο μίσος» παρακολουθεί αυτή τη μετάβαση χωρίς να αντιμετωπίζει τον Εμφύλιο ως ένα γεγονός που εμφανίστηκε ξαφνικά, έξω από τις συνθήκες που το προετοίμασαν.

Ένα graphic novel για το βάρος της συλλογικής μνήμης

Η σχεδιαστική προσέγγιση του Πέτρου αποτελεί αναπόσπαστο μέρος αυτής της ιστορικής αφήγησης. Η ανασύνθεση της Θεσσαλονίκης και των χώρων της καθημερινότητας δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό, αλλά ως μέσο για να γίνει αντιληπτή η ατμόσφαιρα μιας κοινωνίας που προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί χωρίς να έχει ξεπεράσει το τραύμα της. Οι δρόμοι, τα σπίτια και οι χώροι συνάντησης αποκτούν σημασία επειδή μέσα τους εκδηλώνονται οι αλλαγές στις ανθρώπινες σχέσεις. Η Ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στα γεγονότα που αναφέρονται ρητά, αλλά και στην αίσθηση ότι η κανονικότητα έχει γίνει εύθραυστη.

Το πλεονέκτημα της οπτικής αφήγησης είναι ότι επιτρέπει στον δημιουργό να συνδέσει την ιστορική πληροφορία με την εμπειρία. Ένα graphic novel μπορεί να παρουσιάσει την πολιτική ένταση χωρίς να καταφύγει αποκλειστικά στην επεξήγηση, να αποδώσει τη δυσπιστία μέσα από τη στάση των σωμάτων και να καταστήσει ορατό το χάσμα ανάμεσα σε ανθρώπους που ζουν στον ίδιο χώρο αλλά δεν μοιράζονται πια την ίδια πραγματικότητα. Η εικόνα δεν συμπληρώνει απλώς το κείμενο· συμβάλλει στη διαμόρφωση του νοήματος.

Υπάρχει, βεβαίως, μια εγγενής δυσκολία σε κάθε ιστορικό graphic novel που επιδιώκει να καλύψει μια τόσο πυκνή περίοδο: η ανάγκη να εξηγηθούν οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες μπορεί να ανταγωνιστεί την ανάπτυξη των χαρακτήρων. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να κατανοήσει ο αναγνώστης τι συνέβη, αλλά και να αισθανθεί τι σήμαινε αυτό για τους ανθρώπους που βρέθηκαν μέσα στη σύγκρουση. Στην περίπτωση του Πέτρου, η επιστροφή στον Αμπατζή προσφέρει ένα σταθερό ανθρώπινο σημείο αναφοράς, ώστε η ιστορική αφήγηση να μη διαλυθεί σε μια παράθεση γεγονότων.

Το τέλος του βιβλίου επιστρέφει στην προσωπική αγωνία του Αμπατζή για τον κόσμο στον οποίο θα μεγαλώσει το εγγόνι του. Η προσμονή ενός νέου μέλους της οικογένειας θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την ανανέωση και την ελπίδα. Αντί γι’ αυτό, η σκέψη του ήρωα βαραίνει από την αίσθηση ότι το παιδί θα γεννηθεί σε έναν κόσμο που παραμένει αφιλόξενος και βίαιος. Η προσωπική αγωνία συναντά έτσι τη συλλογική αβεβαιότητα, ενώ το μέλλον εμφανίζεται ήδη σημαδεμένο από τις επιλογές του παρόντος.

Το «1946: Μόνο μίσος» δεν αντιμετωπίζει τον Εμφύλιο αποκλειστικά ως μια στρατιωτική αναμέτρηση που ανήκει στο παρελθόν. Εξετάζει το κοινωνικό και συναισθηματικό έδαφος πάνω στο οποίο έγινε δυνατή η σύγκρουση, επιμένοντας ότι οι ιστορικές καταστροφές δεν ξεκινούν τη στιγμή που αρχίζουν οι μάχες. Προετοιμάζονται νωρίτερα, όταν η δυσπιστία καταλαμβάνει τη θέση του διαλόγου και η πολιτική διαφωνία μετατρέπεται σε αδυναμία αναγνώρισης του άλλου.

Με τον έκτο τόμο της ιστορικής του σειράς, ο Θανάσης Πέτρου συνεχίζει να αναζητά τη μεγάλη εικόνα μέσα από τις μικρές ιστορίες. Η αξία αυτής της επιλογής βρίσκεται στο ότι επιστρέφει την Ιστορία στους ανθρώπους που τη βίωσαν, χωρίς να υποβαθμίζει τις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που καθόρισαν τη μοίρα τους. Και υπενθυμίζει πως, όταν μια κοινωνία αδυνατεί να επεξεργαστεί τις πληγές της, το παρελθόν δεν κλείνει απλώς έναν κύκλο· γίνεται το έδαφος πάνω στο οποίο ανοίγει ο επόμενος.