Bookreads - Από τη «Χτυπημένη», στους βρικόλακες: Ο τρόμος μέσα από τέσσερα βιβλία

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να μιλήσει η λογοτεχνία για τον φόβο. Μπορεί να εμφανίσει έναν νεκρό που επιστρέφει από τον τάφο, ένα φάντασμα που περνά για μια στιγμή από έναν δρόμο, έναν μυστηριώδη ξένο που εγκαθίσταται σε ένα σπίτι ή μια αόρατη δύναμη που εισβάλλει στην καθημερινότητα και ανατρέπει την αίσθηση ασφάλειας.

Μπορεί ακόμη να μη χρειαστεί να αποκαλύψει ποτέ τι ακριβώς φοβόμαστε.

Ο φόβος μπορεί να βρίσκεται στην αβεβαιότητα, στην απομόνωση, στην ενοχή, στην καταπίεση ή στην αίσθηση ότι ο κόσμος γύρω μας δεν υπακούει πλέον στους κανόνες που γνωρίζαμε.

Σε αυτή την ευρύτερη περιοχή του φανταστικού συναντώνται τέσσερις διαφορετικές εκδόσεις των Ροών και της Printa: «Η Χτυπημένη και άλλες ιστορίες με φαντάσματα», «Ο Άλιωτος και άλλες ιστορίες με βρυκόλακες», «Ο Μυστηριώδης Ένοικος και άλλες ιστορίες» του Σέρινταν Λε Φανού και ο «Θρυμματισμένος Χρόνος» της Μεξικανής Αμπάρο Ντάβιλα.

Τέσσερα βιβλία που δεν ανήκουν ακριβώς στο ίδιο λογοτεχνικό είδος, έχουν όμως έναν κοινό τόπο: το ανοίκειο εισβάλλει μέσα στο οικείο και το μετατρέπει σε κάτι που δεν μπορούμε πλέον να ελέγξουμε.

Όταν τα ελληνικά φαντάσματα βγαίνουν από τη σκιά

Η «Χτυπημένη» αποτελεί μια επιστροφή σε μια λιγότερο προβεβλημένη αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πλευρά της ελληνικής πεζογραφικής παράδοσης. Η ανθολογία του Γιώργου Θάνου συγκεντρώνει δεκατρείς ιστορίες φαντασμάτων, γραμμένες από τα τέλη του 19ου έως τις αρχές του 20ού αιώνα, με κείμενα σημαντικών Ελλήνων λογοτεχνών, ανάμεσά τους ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Νικόλαος Επισκοπόπουλος, ο Κ. Π. Καβάφης και ο Μένος Φιλήντας.

Η έκδοση δεν αντιμετωπίζει αυτές τις ιστορίες απλώς ως μια συλλογή παλιών ιστοριών τρόμου. Το υπερφυσικό γίνεται εδώ ένας διαφορετικός τρόπος για να φωτιστεί η ίδια η κοινωνία που τις γέννησε. Τα φαντάσματα συνδέονται με τη λαϊκή πίστη, τη θρησκεία, τη μνήμη, τον θάνατο και τη βαθιά ανάγκη του ανθρώπου να δώσει εξήγηση σε όσα δεν μπορεί να εξηγήσει.

Στην καρδιά της συλλογής βρίσκεται η ιδέα της επιστροφής. Οι νεκροί δεν έχουν απολύτως αποχωρήσει από τον κόσμο των ζωντανών. Επιστρέφουν εξαιτίας μιας κατάρας, για εκδίκηση, για να αποκαταστήσουν μια αδικία ή επειδή ένας δεσμός που δημιουργήθηκε όσο ήταν ζωντανοί δεν μπορεί να διαλυθεί ούτε από τον θάνατο.

Ο τίτλος προέρχεται από το ομώνυμο διήγημα του Παπαδιαμάντη. Η «Χτυπημένη» είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός τρόμου που δεν χρειάζεται θεαματικές εμφανίσεις. Η υπερφυσική παρουσία είναι σύντομη, σχεδόν φευγαλέα, όμως το αποτύπωμά της πάνω στους ζωντανούς είναι πολύ βαθύτερο. Ο τρόμος βρίσκεται λιγότερο στο ίδιο το φάντασμα και περισσότερο στην αδυναμία του ανθρώπου να κατανοήσει αυτό που είδε.

Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που κάνουν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα την ελληνική παράδοση του φανταστικού. Το υπερφυσικό δεν βρίσκεται απαραίτητα σε κάποιο μακρινό, εξωτικό τοπίο. Εμφανίζεται μέσα στην καθημερινότητα μιας κοινότητας, σε ένα σπίτι, σε ένα χωριό, σε έναν δρόμο. Ο τρόμος συναντά την ηθογραφία και η λαϊκή παράδοση συναντά τη λογοτεχνία.

Ο βρυκόλακας πριν γίνει βαμπίρ

Αν η «Χτυπημένη» ανοίγει την πόρτα στα φαντάσματα, ο «Άλιωτος και άλλες ιστορίες με βρυκόλακες» περνάει στο επόμενο δωμάτιο: εκεί όπου οι νεκροί δεν δέχονται να μείνουν νεκροί.

Η ανθολογία του Γιώργου Θάνου συγκεντρώνει δεκατρία ελληνικά διηγήματα από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τον Μεσοπόλεμο και αναδεικνύει μια διαφορετική εκδοχή του υπερφυσικού. Ο ελληνικός βρυκόλακας δεν έχει πολλά κοινά με το κομψό, αριστοκρατικό βαμπίρ που καθιερώθηκε στη δυτική λογοτεχνία. Είναι πολύ πιο κοντά στον νεκρό της λαϊκής παράδοσης, στον άνθρωπο που επιστρέφει από τον τάφο επειδή κάτι στη ζωή του δεν ολοκληρώθηκε.

Στις ιστορίες του «Άλιωτου» ο βρυκόλακας δεν αποτελεί απλώς ένα τέρας. Είναι η επιστροφή ενός παρελθόντος που δεν έχει τακτοποιηθεί. Η εμφάνισή του συνδέεται συχνά με την ενοχή, την αδικία, την εκδίκηση και την αδυναμία μιας κοινότητας να απαλλαγεί από το κακό.

Αυτό δίνει στην ανθολογία μια διάσταση που ξεπερνά τον καθαρό τρόμο. Οι ιστορίες της λειτουργούν ταυτόχρονα σαν μια κοινωνική και ψυχολογική τοιχογραφία μιας Ελλάδας που βρίσκεται ανάμεσα στη λαϊκή παράδοση και τη νεωτερικότητα. Ο φόβος του βρυκόλακα είναι συγχρόνως φόβος απέναντι στον θάνατο και απέναντι σε όσα ο θάνατος δεν κατάφερε να εξαφανίσει.

Και υπάρχει ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο: σε αρκετές από αυτές τις ιστορίες ο βρυκόλακας δεν είναι κάποιος τυχαίος νεκρός. Είναι ένας άνθρωπος που υπήρξε κακός όταν ζούσε. Ο θάνατος δεν τον εξαγνίζει. Αντίθετα, το κακό του επιστρέφει μαζί του στον κόσμο των ζωντανών.

Έτσι ο «Άλιωτος» μετατρέπει μια ανθολογία ιστοριών τρόμου σε κάτι πολύ ευρύτερο: μια λογοτεχνική καταγραφή του τρόπου με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον θάνατο, το κακό και την ενοχή.

Ο ξένος που μπαίνει στο σπίτι

Με τον «Μυστηριώδη Ένοικο» του Σέρινταν Λε Φανού η γεωγραφία αλλάζει, όχι όμως και η βασική λειτουργία του τρόμου. Από την ελληνική παράδοση περνάμε στην Ιρλανδία του 19ου αιώνα και σε έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της βικτωριανής λογοτεχνίας φαντασμάτων.

Η έκδοση της Printa συγκεντρώνει ιστορίες του Λε Φανού σε μετάφραση, ανθολόγηση και εισαγωγικό σημείωμα του Γιώργου Θάνου. Εδώ ο τρόμος γίνεται πιο γοτθικός, περισσότερο υπαινικτικός και συχνά πολύ πιο αργός.

Τα παλιά σπίτια, τα κλειστά δωμάτια, οι παράξενοι επισκέπτες και οι άνθρωποι που κρύβουν κάτι από τους γύρω τους δημιουργούν ένα σύμπαν όπου το κακό δεν εμφανίζεται πάντοτε καθαρά. Ο αναγνώστης συχνά γνωρίζει ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά πολύ πριν καταλάβει τι ακριβώς συμβαίνει.

Ο «Μυστηριώδης Ένοικος», ιστορία που χρονολογείται από το 1850, είναι χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της τεχνικής. Η απειλή εισέρχεται στο σπίτι με τη μορφή ενός ξένου και σταδιακά διαταράσσει την αίσθηση ασφάλειας που προσφέρει ο κλειστός οικογενειακός χώρος.

Η ιστορία έχει ενδιαφέρον και από φιλολογική άποψη, καθώς η πατρότητά της απασχόλησε επί δεκαετίες τους μελετητές, ενώ έχουν εξεταστεί οι επιρροές της και η σχέση της με τη σκέψη του Σουηδού μυστικιστή Εμάνουελ Σβέντενμποργκ.

Όμως αυτό που εξακολουθεί να λειτουργεί στον Λε Φανού είναι κυρίως η ατμόσφαιρα. Ο συγγραφέας δεν χρειάζεται να γεμίσει τις σελίδες με αίμα και βίαιες εικόνες. Το αλλόκοτο δημιουργείται μέσα από μικρές μετατοπίσεις της πραγματικότητας. Ένα βλέμμα, ένας ήχος, ένα δωμάτιο, ένας άγνωστος άνθρωπος μπορούν να αρκούν για να αλλάξει ολόκληρη η αίσθηση του κόσμου.

Όταν το τέρας δεν έχει πρόσωπο

Ο «Θρυμματισμένος Χρόνος» της Αμπάρο Ντάβιλα είναι ίσως το πιο διαφορετικό βιβλίο της τετράδας και ταυτόχρονα εκείνο που μεταφέρει τον τρόμο πιο βαθιά μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.

Η Μεξικανή συγγραφέας εξέδωσε το Tiempo destrozado το 1959, δημιουργώντας ένα έργο που σήμερα θεωρείται σημαντικό κομμάτι της λατινοαμερικανικής παράδοσης του φανταστικού. Η ελληνική έκδοση των Ροών, σε μετάφραση και επίμετρο της Ζωής Γιαλιτάκη, δίνει στον ελληνικό αναγνώστη πρόσβαση σε ένα σύμπαν όπου το παράξενο δεν αποτελεί εξαίρεση αλλά μέρος της καθημερινότητας.

Στις ιστορίες της Ντάβιλα ο τρόμος δεν χρειάζεται να πάρει τη μορφή βρυκόλακα ή φαντάσματος. Μπορεί να είναι μια παρουσία που δεν κατονομάζεται, ένα πλάσμα που εισβάλλει σε ένα σπίτι, μια διαταραχή της αντίληψης ή η σταδιακή διάλυση της βεβαιότητας ότι αυτό που βλέπει ο ήρωας είναι πραγματικό.

Εδώ το ανοίκειο λειτουργεί διαφορετικά. Δεν έρχεται πάντοτε από έναν εξωτερικό κόσμο. Γεννιέται μέσα στο ίδιο το σπίτι, στην οικογένεια, στη μοναξιά, στις σχέσεις εξουσίας και στην ανθρώπινη συνείδηση.

Η διεθνής επανεκτίμηση της Ντάβιλα τα τελευταία χρόνια έχει αναδείξει ακριβώς αυτή την πλευρά της γραφής της. Οι ιστορίες της έχουν χαρακτηριστεί ιδιαίτερα ανησυχητικές όχι επειδή στηρίζονται σε εύκολα τεχνάσματα τρόμου, αλλά επειδή μετατρέπουν σταδιακά το καθημερινό σε κάτι ξένο και απειλητικό. Ο αναγνώστης ξεκινά από έναν κόσμο που αναγνωρίζει και καταλήγει να αμφιβάλλει για τους ίδιους τους κανόνες του.

Αυτό κάνει τον «Θρυμματισμένο Χρόνο» ιδιαίτερα σύγχρονο. Ο φόβος δεν χρειάζεται πλέον να έχει πρόσωπο. Μπορεί να είναι η αίσθηση ότι η πραγματικότητα έχει αρχίσει να αποσυντίθεται.

Τέσσερα βιβλία, ένας φόβος

Αν υπάρχει κάτι που ενώνει αυτά τα τέσσερα βιβλία, δεν είναι απλώς ότι περιέχουν φαντάσματα, βρυκόλακες ή παράξενα πλάσματα. Είναι ότι αντιμετωπίζουν τον τρόμο ως έναν τρόπο να μιλήσουν για την πραγματικότητα.

Ο ελληνικός λαογραφικός τρόμος της «Χτυπημένης» και του «Άλιωτου» μας επιστρέφει σε έναν κόσμο όπου ο θάνατος, η θρησκεία, η δεισιδαιμονία και η παράδοση συνυπάρχουν. Ο Λε Φανού μεταφέρει τον φόβο στο γοτθικό σπίτι, εκεί όπου ένας ξένος μπορεί να διαταράξει ολόκληρη την οικογενειακή τάξη. Η Ντάβιλα κάνει το πιο επικίνδυνο βήμα: καταργεί τα ασφαλή όρια ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό, αφήνοντας τον αναγνώστη να αναρωτιέται αν το τέρας βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο ή μέσα του.

Κάθε εποχή, τελικά, φτιάχνει τα δικά της τέρατα. Για την παλιά ελληνική λογοτεχνία μπορεί να είναι ο νεκρός που επιστρέφει από τον τάφο. Για τη γοτθική παράδοση ένας άγνωστος που περνά το κατώφλι του σπιτιού. Για τη σύγχρονη λογοτεχνία της Ντάβιλα, ίσως η ίδια η καθημερινότητα που ξαφνικά παύει να είναι αξιόπιστη.

Το φάντασμα δεν είναι απαραίτητα αυτό που εμφανίζεται. Είναι αυτό που μένει: μια ανάμνηση, μια ενοχή, μια παράδοση, ένας νεκρός, μια καταπιεσμένη ζωή, ένας ξένος μέσα στο σπίτι ή ένας φόβος που δεν μπορούμε να ονομάσουμε.

Και όταν η λογοτεχνία τρόμου λειτουργεί πραγματικά, δεν μας τρομάζει επειδή μας δείχνει κάτι ξένο. Μας τρομάζει επειδή, κάποια στιγμή, αναγνωρίζουμε μέσα στο ξένο κάτι απολύτως δικό μας.