Η σκοτεινή αλήθεια πίσω από την τέχνη της ανατομίας - Ιστορίες βίας, ανισότητας και εκμετάλλευσης

Για αιώνες, η ανατομική τέχνη υπήρξε σημείο συνάντησης επιστήμης και αισθητικής.

Ζωγράφοι, χαράκτες και γιατροί μελέτησαν πραγματικά ανθρώπινα σώματα για να αποδώσουν με ακρίβεια τους μύες, τα όργανα και την εσωτερική δομή του ανθρώπου.

Όμως πίσω από αυτές τις εντυπωσιακές εικόνες κρύβονται ιστορίες βίας, ανισότητας και εκμετάλλευσης, τις οποίες φέρνει στο φως η έκθεση Beneath the Sheets: Anatomy, Art and Power στο Thackray Museum of Medicine στο Λιντς.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πίνακας του Ρέμπραντ το «Μάθημα Ανατομίας» του δρος Νικολάες Τουλπ (1632).

Η ιδανικά φωτισμένη, σχεδόν μαρμάρινη μορφή στο κέντρο του έργου δεν είναι μυθικός ήρωας, αλλά το σώμα ενός εκτελεσμένου εγκληματία, ο οποίος είχε καταδικαστεί για την κλοπή ενός χειμωνιάτικου παλτού. Το σώμα του, χωρίς συναίνεση, μετατρέπεται σε αντικείμενο δημόσιας θέασης και επιστημονικής επίδειξης.

Αυτή η έλλειψη συναίνεσης είναι κοινός παρονομαστής στα περισσότερα ανατομικά έργα από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα. Όπως επισημαίνει ο Jamie Taylor, διευθυντής συλλογών του μουσείου, τα σώματα που απεικονίζονται ανήκαν συνήθως σε ανθρώπους «των οποίων τα δικαιώματα θεωρούνταν δευτερεύοντα ή αμελητέα»: φτωχούς, φυλακισμένους, γυναίκες και κοινωνικά αποκλεισμένους.

Το εμβληματικό De Humani Corporis Fabrica (1543) του Ανδρέα Βεσάλιου, θεμέλιο της σύγχρονης ανατομίας, περιλαμβάνει ένα εντυπωσιακό στιγμιότυπο όπου η ανατομή μιας εκτελεσμένης γυναίκας παρουσιάζεται ως θεατρικό θέαμα μπροστά σε ανδρικό κοινό. Η κοινωνική απόσταση ανάμεσα στον επιστήμονα και στο σώμα που διαμελίζεται είναι χαώδης – όπως και η απόσταση ανάμεσα στους εύπορους συλλέκτες των πολυτελών αυτών βιβλίων και στους ανθρώπους που απεικονίζονταν στις σελίδες τους.

Καθώς η ζήτηση για σώματα αυξανόταν, ιδίως τον 19ο αιώνα, αναπτύχθηκε μια μαύρη αγορά πτωμάτων. Οι λεγόμενοι «resurrection men» έκλεβαν νεκρούς από φρέσκους τάφους και τους πουλούσαν σε ιατρικές σχολές. Η φρίκη κορυφώθηκε με την υπόθεση των William Burke και William Hare, οι οποίοι δολοφόνησαν δεκάδες ανθρώπους στη Σκωτία για να πουλήσουν τα σώματά τους σε ανατόμους. Ένα από τα θύματά τους, η Mary Paterson, συνεχίζει να «υπάρχει» μέχρι σήμερα μέσα από ανατομικά σχέδια που, όπως σημειώνουν οι επιμελητές, παραμένουν αισθησιακά και βαθιά προβληματικά.

Η έκθεση δεν αποφεύγει ούτε το ζήτημα της αισθητικοποίησης. Πολλά ανατομικά βιβλία παρουσιάζουν εξιδανικευμένα σώματα, θολώνοντας τα όρια ανάμεσα στην επιστήμη, την τέχνη και τον ερωτισμό. Άνδρες με μυώδη κορμιά σε υποβλητικές στάσεις, γυναίκες με χαρακτηριστικά αρχαιοελληνικής ομορφιάς, ακόμη και φυλετικές διακρίσεις, όπως η αφαίρεση ενός μαύρου σώματος από αμερικανικές εκδόσεις ανατομικών έργων πριν την κατάργηση της δουλείας.

Παρότι η πρόοδος της ιατρικής έκανε την ανατομική γνώση πιο προσβάσιμη — με κορυφαίο παράδειγμα το Grey’s Anatomy — η σιωπή γύρω από την ταυτότητα και την ιστορία των σωμάτων παρέμεινε.

Όπως σημειώνει η ιστορικός Ruth Richardson, αυτά τα σώματα έγιναν εικόνες χαραγμένες στη μνήμη γενεών, χωρίς ποτέ να αποκτήσουν πραγματικό μνημόσυνο.

Ακόμη και στον 20ό αιώνα, η πρακτική συνεχίστηκε: από τα ανατομικά άτλαντα της ναζιστικής Γερμανίας έως το ψηφιακό Visible Human Project, βασισμένο στο σώμα ενός εκτελεσμένου κρατουμένου στις ΗΠΑ. Η τεχνολογία άλλαξε, όχι όμως απαραίτητα και τα ηθικά ερωτήματα.

«Πόσο μακριά έχουμε πραγματικά φτάσει;» διερωτάται ο επιμελητής της έκθεσης. Η ανατομική τέχνη εξακολουθεί να μας γοητεύει — αλλά πλέον μας καλεί και να κοιτάξουμε κατάματα το τίμημα με το οποίο δημιουργήθηκε.