Ο Ντίνος Ψυχογιός σκηνοθετεί Χένρικ Ίψεν : «Η ευθύνη δεν είναι βάρος, είναι επιλογή»

«Ο κόσμος έχει αλλάξει ραγδαία στα 130 χρόνια που έχουν περάσει από τη δημιουργία του έργου», επισημαίνει ο Ντίνος Ψυχογιός, ξεκαθαρίζοντας ωστόσο πως «η ουσία των θεμάτων του Ίψεν μάλλον θα απασχολεί τον κόσμο μας για όσο υπάρχουν άνθρωποι».

Η επιστροφή του στον «Μικρό Έγιολφ» ξεκίνησε από μια πρόταση της συνεργάτιδάς του Αουλόνα Λούπα. Όπως λέει, χρειάστηκε να μείνει μόνος με το κείμενο για να αναρωτηθεί «τι αξία θα έχει το ανέβασμά του στο σήμερα τόσο για εμάς όσο και για το κοινό». Για τον ίδιο, οι δύο βασικοί άξονες του έργου –«η απώλεια και το πένθος από τη μια, αλλά πολύ περισσότερο η πορεία και οι δυναμικές των σχέσεων»– παραμένουν ανοιχτά, ζωντανά ζητήματα.

Ο Ψυχογιός βλέπει στους ήρωες του Ίψεν μια διαρκή κίνηση.

«Όλοι επαναπροσδιορίζονται», τονίζει, από τη Νόρα μέχρι τον Άλφρεντ Άλμερς. Το ζήτημα της ταυτότητας και του «τι οφείλει να κάνει κανείς – και για ποιον» αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία. «Ίσως αξίζει να επαναδιαπραγματευτούμε τις αξίες μας, τις ταυτότητες και τους ρόλους μας», σημειώνει, συνδέοντας ευθέως το 1894 με το σήμερα.

Στο ερώτημα για την ανθρώπινη ευθύνη, η απάντησή του είναι αιχμηρή: «Νομίζω πως την αποφεύγουμε ακριβώς μέχρι να την επανανοηματοδοτήσουμε». Το κρίσιμο, όπως διευκρινίζει, είναι «το κατά πόσο την αναλαμβάνουμε οικειοθελώς ή από υποχρέωση», γιατί από αυτή τη διάκριση μπορεί να κριθεί αν θα οδηγηθούμε «στην ευημερία και τη γαλήνη αλλά και στη δυστυχία».

Στο σκηνοθετικό του σημείωμα συνδέει τον Έγιολφ με «τα όνειρα που χάσαμε» και ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από την ευτυχία.

«Μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι χωρίς να κάνουμε τα όνειρά μας πραγματικότητα; Και γιατί είχαμε αυτά τα όνειρα; Ήταν προσωπικές βαθιές αναζητήσεις ή κοινωνικές πιέσεις;» αναρωτιέται. Η παράσταση, όπως λέει, «ξεκινά ως κοινωνικοπολιτικό σχόλιο», αλλά εμπεριέχει και ένα διακριτικό προσωπικό στίγμα, αφήνοντας τα ερωτήματα σκόπιμα αναπάντητα.

Και αν η γενιά του κουβαλά ενοχές ή ανάγκη αλλαγής; Η απάντηση είναι καθαρή: «Δεν έχουμε προλάβει να αποκτήσουμε πολλές ενοχές. Η επανεκκίνηση, από την άλλη, μοιάζει αναγκαία σε πολλά ζητήματα».

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Ντίνο Ψυχογιό:

Τι σας οδήγησε να επιστρέψετε σήμερα στον «Μικρό Έγιολφ» και ποια στοιχεία του έργου θεωρείτε ότι συνομιλούν πιο έντονα με τη σύγχρονη εποχή;

Ντίνος Ψυχογιός: Η πρόταση ήρθε από την φίλη και συνεργάτιδα Αουλόνα Λούπα, που υποδύεται την Ρίτα Άλμερς. Μου είπε κάποιες σκέψεις της και κατόπιν έμεινα εγώ μόνος με το έργο προσπαθώντας να βρω τι αξία θα έχει το ανέβασμά του στο σήμερα τόσο για εμάς όσο και για το κοινό. Οι δύο βασικοί θεματικοί πυλώνες του έργου αφορούν διαχρονικά ζητήματα. Η απώλεια και το πένθος από τη μια, αλλά πολύ περισσότερο, για εμένα, η πορεία και δυναμικές των σχέσεων παραμένουν ζητήματα που μας αφορούν. Ο κόσμος έχει αλλάξει ραγδαία στα 130 χρόνια που έχουν περάσει από την δημιουργία του έργου. Ένα χαρακτηριστικό της Ιψενικής δραματουργίας όμως είναι η εστίαση σε θέματα των οποίων η ουσία μάλλον θα απασχολεί τον κόσμο μας για όσο υπάρχουν άνθρωποι.

Αναφέρεστε σε μια γενιά που επαναπροσδιορίζει αξίες και ευθύνες. Σε ποια σημεία συναντά αυτή η γενιά το σύμπαν του Henrik Ibsen;

Ντίνος Ψυχογιός: Ο Ίψεν ανέκαθεν δημιουργούσε ήρωες αεικίνητους. Είτε τα γεγονότα είτε ο εσωτερικός τους κόσμος τους οδηγούσε πάντα σε αναζητήσεις. Από την Νόρα ως τον Μπόρκμαν και τον Άλφρεντ Άλμερς σε εμάς, όλοι επαναπροσδιορίζονται. Το ζήτημα της ταυτότητας άρα και του τι οφείλει να κάνει κανείς -και για ποιον- είναι επίσης διαχρονικό, ή μάλλον, σημαντικότατο σε έναν κόσμο που αλλάζει. Ο Ίψεν βίωσε έναν κόσμο που άλλαζε ριζικά. Η εκβιομηχανοποίηση της ζωής και της οικονομίας, τα πρώτα κινήματα για εργατικά και ανθρώπινα δικαιώματα, οι επαναστάσεις ανά τον κόσμο και πολλά άλλα, τον ανάγκασαν να δημιουργήσει έργα και χαρακτήρες όπου η αλλαγή και η προσαρμογή ήταν απαραίτητες για την ευημερία των ηρώων. Έτσι και εμείς σαν γενιά, σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, ίσως αξίζει να επαναδιαπραγματευτούμε τις αξίες μας, τις ταυτότητες και τους ρόλους μας.

Ο Henrik Ibsen γράφει τον «Μικρό Έγιολφ» το 1894, σε ένα εντελώς διαφορετικό κοινωνικό πλαίσιο. Πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στον ρεαλισμό της εποχής του και στη δική σας σύγχρονη σκηνοθετική ματιά;

Ντίνος Ψυχογιός: Σε τέτοιες περιπτώσεις πρέπει κανείς να βυθιστεί στο κείμενο. Το ύφος του Ίψεν, ρεαλιστικό για την εποχή του, συχνά ακούγεται παλιομοδίτικο. Εδώ είναι η δύναμη της γλώσσας. Μπορεί κανείς να υπηρετεί τα νοήματα του αρχικού έργου προσαρμόζοντας όμως το ύφος ανάλογα με την εποχή, το ακροατήριο, το όραμα κλπ. Εγώ προσπάθησα να χτίσω αυτή την ισορροπία μέσα από την μετάφραση και προσαρμογή του κειμένου που επιμελήθηκα.

Το «Χρονικό ενός Δυσλεκτικού» του Γιάννη Πάσχου, φέρει έντονο προσωπικό και κοινωνικό αποτύπωμα. Διακρίνετε συγγένειες με το υπαρξιακό βάθος του Ίψεν;

Ντίνος Ψυχογιός: Όχι ξεκάθαρες. Τα θεατρικά έργα συχνά έχουν έντονο κοινωνικό αποτύπωμα. Αυτή ήταν η δουλειά τους εξαρχής άλλωστε. Ο μονόλογος του Γιάννη Πάσχου είναι μια προσωπική κατάθεση με τρυφερότητα και χιούμορ ενώ ο «Έγιολφ» είναι ένα πιο σοβαροφανές δοκίμιο για τις δυσκολίες της ύπαρξης και την προσπάθεια των ανθρώπων να προσαρμόζονται και να κοιτάνε πάντα ψηλά και μπροστά. Ίσως εν τέλει το πως θα αποδοθούν τα έργα μέσα από την σκηνοθετική προσέγγιση να έχει κοινά σημεία.

Η έννοια της ανθρώπινης ευθύνης αποκτά στο έργο σχεδόν υπαρξιακές διαστάσεις. Πιστεύετε ότι σήμερα την αποφεύγουμε ή ότι επιχειρούμε να την επανανοηματοδοτήσουμε;

Ντίνος Ψυχογιός: Νομίζω πως την αποφεύγουμε ακριβώς μέχρι να την επανοηματοδοτήσουμε. Μερικοί ίσως και έπειτα. Ένα βασικό ζήτημα με την ανθρώπινη ευθύνη -πέρα από το τι εμπεριέχει- είναι το κατά πόσο την αναλαμβάνουμε οικειοθελώς ή από υποχρέωση. Γιατί ανάλογα με αυτό μπορεί να οδηγηθούμε στην ευημερία και την γαλήνη αλλά και στην δυστυχία.

Στο σκηνοθετικό σας σημείωμα συνδέετε τον Έγιολφ με «τα όνειρα που χάσαμε». Θα λέγατε ότι η παράσταση αποτελεί μια πολιτική, κοινωνική ή βαθιά προσωπική τοποθέτηση;

Ντίνος Ψυχογιός: Για εμένα όλα ξεκινάν από την διαπίστωση πως αυτό το θέμα αφορά πολλούς ανθρώπους. Δηλαδή το τι θέλουν από την ζωή, τι ονειρεύονται. Τα όνειρα που έχουν και οι στόχοι που θέτουν οι άνθρωποι είναι από τις μεγαλύτερες κινητήριες δυνάμεις στον κόσμο μας. Το έργο ξεκινάει μια συζήτηση γύρω από την αναζήτηση της ευτυχίας. Πόσες μορφές έχει; Μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι χωρίς να κάνουμε τα όνειρά μας πραγματικότητα; Και γιατί είχαμε αυτά τα όνειρα; Ήταν προσωπικές βαθιές αναζητήσεις ή κοινωνικές πιέσεις και αποτελέσματα ανασφάλειας; Άρα θεωρώ πως η παράσταση ξεκινάει ως κοινωνικοπολιτικό σχόλιο αλλά σίγουρα εμπεριέχει και προσωπικό στίγμα, διακριτικό, διότι τα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα.

Με ποιον τρόπο επηρέασε η εμπειρία σας στο University of York τη σκηνοθετική σας ματιά;

Ντίνος Ψυχογιός: Με βοήθησε σίγουρα ο τρόπος που με έμαθαν να επιμένω στην έρευνα και στην ανάλυση του κειμένου πριν την πρόβα. Η ακαδημαϊκή προσέγγιση μιας τέτοιας δημιουργικής διαδικασίας βοηθάει στο να στηθεί το κατάλληλο πλαίσιο. Αλλά από ένα σημείο και μετά το θεωρητικό υπόβαθρο κάνει πίσω για να αναλάβει η σκηνική δράση, η πρόβα, η ερμηνεία. Και σε αυτό βοήθησε περισσότερο η επαφή που είχα με θιάσους και καλλιτέχνες στην Αγγλία.

Στις δουλειές σας, τι θεωρείτε ότι έχετε κρατήσει από την κουλτούρα του Ηνωμένου Βασιλείου και τι από τα προσωπικά σας βιώματα στην Ελλάδα;

Ντίνος Ψυχογιός: Δεν το έχω σκεφτεί ποτέ. Πολύ ενδιαφέρον ερώτημα. Θα έλεγα πως ο τρόπος που οργανώνω στο μυαλό μου την διαδικασία της πρόβας και της παραγωγής έχει επηρεαστεί περισσότερο από την Αγγλία. Εκεί το θέατρο είναι πολύ σοβαρή υπόθεση σε κάθε επίπεδο. Είναι βιομηχανία, ειδικά στο Λονδίνο. Άρα οι δυνατότητες είναι τρομερές και ο κόσμος το παίρνει πολύ σοβαρά. Αυτό σε κάνει να δουλεύεις πιο σκληρά και με μεγαλύτερη πίστη στην δουλειά που κάνεις. Εμένα με βοηθάει να θέσω τα θεμέλια. Ωστόσο τα βιώματα από την Ελλάδα είναι τόσο ισχυρά που βρίσκονται παντού. Στα θέματα που επιλέγω, στο πως διαβάζω και αναλύω τους χαρακτήρες αλλά και στις εικόνες και τις ατμόσφαιρες που επιχειρώ να δημιουργήσω.

Πιστεύετε ότι η δική σας γενιά κουβαλά περισσότερο το βάρος της ενοχής ή μια εντονότερη ανάγκη επανεκκίνησης;

Ντίνος Ψυχογιός: Δεν έχουμε προλάβει να αποκτήσουμε πολλές ενοχές. Η επανεκκίνηση από την άλλη μοιάζει αναγκαία σε πολλά ζητήματα.