Ο Αντώνης Κορτέλης στο CNN Greece: «Δεν σκεφτόμαστε γραμμικά — θυμόμαστε αποσπασματικά»

«Η κατακερματισμένη μορφή προέκυψε από την ανάγκη να είμαι ειλικρινής απέναντι στον τρόπο που λειτουργεί η ανθρώπινη σκέψη», εξηγεί ο ίδιος, τονίζοντας ότι η γραμμική αφήγηση δεν ανταποκρίνεται πάντα στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τον κόσμο. «Δεν σκεφτόμαστε γραμμικά· θυμόμαστε αποσπασματικά, επιστρέφουμε σε παλιά τραύματα ή σε εικόνες που δεν ξέρουμε γιατί μας στοιχειώνουν».

Η ανθρώπινη εμπειρία δεν εξελίσσεται πάντα με σαφή αρχή, μέση και τέλος. Συχνά επιστρέφει σε μνήμες, εικόνες και συναισθήματα που εμφανίζονται αποσπασματικά, αφήνοντας πίσω τους ερωτήματα και σιωπές.

Αυτή ακριβώς την ασυνέχεια της σκέψης και της μνήμης επιχειρεί να αποτυπώσει ο συγγραφέας Αντώνης Κορτέλης στο νέο του βιβλίο «Εν Αρχήν, Ούτε Λόγος», μια συλλογή διηγημάτων που λειτουργεί ταυτόχρονα ως ένα ενιαίο συνειδησιακό αφήγημα.

Στα διηγήματα του βιβλίου, μικρές σκηνές και φαινομενικά απλές στιγμές ανοίγουν ρωγμές στην καθημερινότητα, αποκαλύπτοντας βαθύτερες υπαρξιακές ανησυχίες. Για τον ίδιο, η γραφή αποτελεί μια προσπάθεια να προσεγγίσει αυτά τα άρρητα σημεία της εμπειρίας, όσα συχνά παραμένουν στη σιωπή αλλά επηρεάζουν τις αποφάσεις και την ταυτότητά μας.

«Με ενδιαφέρει η ρωγμή στην κανονικότητα», λέει, «εκεί όπου ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι δεν ελέγχει τα πάντα».

Μιλώντας στο CNN Greece, ο Αντώνης Κορτέλης αναφέρεται επίσης στη δύναμη της μικρής φόρμας, στην ανάγκη της πειθαρχίας στη γραφή, αλλά και στον ρόλο της λογοτεχνίας ως χώρου όπου μπορεί να εκφραστεί η ανθρώπινη εμπειρία πριν ακόμη μετατραπεί σε έννοια.

«Η τέχνη δεν αντικαθιστά τη γνώση», σημειώνει χαρακτηριστικά. «Συμπληρώνει αυτό που εκείνη δεν μπορεί να αγγίξει».

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με τον Αντώνη Κορτέλη:

Το βιβλίο έχει τη μορφή διηγημάτων αλλά ταυτόχρονα συγκροτείται ως ένα, ας το πούμε, συνειδησιακό αφήγημα. Πώς επέλεξες τη δομή — δηλαδή την κατακερματισμένη αφήγηση — και τι πλεονεκτήματα/προκλήσεις σου έφερε;

Αντώνης Κορτέλης: Η κατακερματισμένη μορφή προέκυψε από την ανάγκη να είμαι ειλικρινής απέναντι στον τρόπο που λειτουργεί η ανθρώπινη σκέψη, απέναντι στην δική μου σκέψη. Δεν σκεφτόμαστε γραμμικά· θυμόμαστε αποσπασματικά, νιώθουμε ασυνέχειες, επιστρέφουμε σε παλιά τραύματα ή σε εικόνες που δεν ξέρουμε γιατί μας στοιχειώνουν. Ήθελα το βιβλίο να ακολουθεί αυτή τη φυσική ροή της συνείδησης, να υπενθυμίζει προβληματισμούς και όνειρα.

Κάθε διήγημα είναι μια αυτάρκης ιστορία, μια ιστορία τόσο προσωπική όσο και παγκόσμια και όλα μαζί σχηματίζουν μια εσωτερική διαδρομή. Το πλεονέκτημα αυτής της μορφής είναι ότι επιτρέπει την ένταση και τη συγκέντρωση. Κάθε κείμενο είναι μια εστία φωτός μέσα στο σκοτάδι. Κάτι που έχουμε όλοι βιώσει είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα. Η δυσκολία ήταν να διατηρηθεί η συνοχή, να νιώσει ο αναγνώστης ότι πίσω από τα επιμέρους κομμάτια υπάρχει ένα ενιαίο βλέμμα.

Πόσο μεγάλη ελευθερία σου έδωσε αυτό το «συμπαγές μέγεθος» στην πυκνότητα σκέψεων και εικόνων και πού έπρεπε να κάνεις «κρατήσεις» ή συγκοπές;

Αντώνης Κορτέλης: Το μικρό μέγεθος υποχρεώνει να είναι κανείς αυστηρός με τον εαυτό του. Να κρατήσει μόνο ό,τι είναι αναγκαίο. Αυτή ήταν και η βασική εργασία που κάναμε με τον επιμελητή και δάσκαλο Δημήτρη Τανούδη. Στη μικρή φόρμα είναι απαραίτητη η πειθαρχία. Αυτή η πειθαρχία, όμως, φέρνει και ελευθερία: μπορούσα να συμπυκνώσω σκέψεις, εικόνες και συναισθήματα χωρίς να χρειάζεται να τις εξηγήσω υπερβολικά.

Οι «κρατήσεις» έγιναν κυρίως στις επεξηγήσεις. Πιστεύω ότι όταν όλα λέγονται ξεκάθαρα, δεν αφήνεται χώρος στον αναγνώστη να συμμετάσχει. Προτίμησα να αφήσω κάποια πράγματα ανοιχτά. Όχι από ασάφεια, αλλά από σεβασμό στην πολυπλοκότητα της εμπειρίας. Η συμμετοχή του αναγνώστη άλλωστε είναι πολύτιμη στη δημιουργία μιας ιστορίας. Πάντα με ενθουσίαζε η σκέψη ότι καθένας μας δημιουργεί μια ξεχωριστή εικόνα ακριβώς με τις ίδιες λέξεις!

Ποια πράγματα ή καταστάσεις σε εμπνέουν συνήθως;

Αντώνης Κορτέλης: Με εμπνέουν οι στιγμές όπου κάτι μικρό αποκαλύπτει κάτι πολύ μεγαλύτερο. Μια φαινομενικά απλή σκηνή που κρύβει μια υπαρξιακή αγωνία. Με ενδιαφέρει η ρωγμή στην κανονικότητα — εκεί όπου ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι δεν ελέγχει τα πάντα και ότι θα μπορούσε να μην ελέγχεται από τίποτα. Με ενδιαφέρει η αντίδραση στην εξουσία, σε οποιαδήποτε εξουσία και κυρίως στην εσωτερική. Εκείνη που μας προστάζει το πως να νιώθουμε.

Επίσης με απασχολεί η σιωπή: όσα δεν λέγονται, όσα μένουν μέσα μας και διαμορφώνουν τις επιλογές μας χωρίς να τα έχουμε κατονομάσει. Πιστεύω ότι είναι η βασική διαδρομή προς την κριτική σκέψη και ο μοναδικός συνοδοιπόρος προς την αλήθεια.

Η γραφή, για μένα, είναι μια προσπάθεια να πλησιάσω αυτά τα άρρητα σημεία.

Έχεις συγγράψει συνεργατικά και το «Επιστρέφοντες Πολίτες» το 2024. Πώς βλέπεις τη σχέση ανάμεσα στα δύο έργα — υπάρχουν θεματικές, μορφικές ή υπαρξιακές συνέχειες που σε απασχολούν;

Αντώνης Κορτέλης: Στο Επιστρέφοντες Πολίτες η ματιά ήταν περισσότερο στραμμένη προς το συλλογικό, προς την κοινωνική εμπειρία. Στο Εν αρχήν ούτε λόγος η εστίαση είναι πιο εσωτερική. Ωστόσο και στα δύο έργα με απασχολεί η έννοια της επιστροφής — τι σημαίνει να επιστρέφεις σε έναν τόπο, σε μια ταυτότητα ή σε μια μνήμη που έχει αλλάξει. Τι είναι να βρίσκεις ποιος είσαι αφού έχεις κάνει ήδη το ταξίδι. Εκείνο που κάνουμε όλοι αργά ή γρήγορα. Το πιο μεγάλο και το πιο δύσκολο.

Το θεατρικό Επιστρέφοντες Πολίτες το γράψαμε μαζί με τον υπέροχο συγγραφέα, ηθοποιό και σκηνοθέτη Στρατή Πανούριο και ο ίδιος το σκηνοθέτησε με ηθοποιούς, ανθρώπους αποφυλακισθέντες. Πολίτες που επέστρεφαν στον κόσμο μετά από μια δύσκολη εμπειρία. Η όλη προσπάθεια ήταν κάτι μοναδικό για εμένα, κάτι πρωτόγνωρο. Είναι φοβερό να επιστρέφεις σε έναν κόσμο που σε ξέχασε αλλά πιο φοβερό είναι να ξεχνάς ο ίδιος τον εαυτό σου.

Νομίζω ότι και στα δύο υπάρχει η ίδια αγωνία: πώς ο άνθρωπος στέκεται απέναντι στο κενό, απέναντι σε όσα δεν μπορεί να ελέγξει ή να εξηγήσει πλήρως. Η διαφορά είναι ότι στο ένα αυτό εκφράζεται μέσα από το συλλογικό, ενώ στο άλλο μέσα από το υπαρξιακό.

Στην παρουσίαση του βιβλίου αναφέρεται ότι «η γνώση και η λογική δεν επαρκούν» και ότι «κάτι άλλο έρχεται να σπάσει τη σιωπή του κενού». Ποιο είναι αυτό το «κάτι άλλο» που πιστεύεις ότι πρέπει να εκφραστεί με λόγο και τι ρόλο παίζει η τέχνη (και η λογοτεχνία) στην κάλυψη αυτής της έλλειψης;

Αντώνης Κορτέλης: Το «κάτι άλλο» είναι η ανθρώπινη εμπειρία πριν γίνει έννοια. Είναι ο φόβος, η απώλεια, η επιθυμία, το αίσθημα του ανήκειν ή της μοναξιάς. Η λογική μάς βοηθά να κατανοούμε τον κόσμο, αλλά δεν αρκεί για να τον βιώσουμε. Η ζωή μας είναι ένα σκοτεινό παραμύθι το οποίο έχει όσες λαμπρές γωνίες θελήσουμε. Μεγαλώνοντάς νιώθουμε το βάρος της ευθύνης να μας γονατίζει. Πρέπει να ωριμάσουμε. Πρέπει να γίνουμε σοβαροί. Και μέσα σε αυτή τη κοινωνική θύελλα ξεχνάμε τη μεγαλύτερη αλήθεια, ότι παραμένουμε μέχρι το θάνατο παιδιά. Η παραδοχή αυτής της απλής μα απόλυτης αλήθειας είναι το κάτι άλλο και πιθανότατα το μόνο που έχει σημασία.

Η τέχνη βεβαίως δεν αντικαθιστά τη γνώση· συμπληρώνει αυτό που εκείνη δεν μπορεί να αγγίξει. Δίνει μορφή σε αυτό που αλλιώς θα έμενε αδιαμόρφωτο. Η λογοτεχνία, ειδικά, μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα σε σκοτεινές ή αβέβαιες περιοχές, χωρίς να χρειάζεται να τις φωτίσουμε. Αρκεί μόνο να καταλάβουμε ότι ο φόβος είναι κομμάτι μας.

Ποιοι συγγραφείς σε έχουν επηρεάσει μέσα στα χρόνια;

Αντώνης Κορτέλης: Με έχουν επηρεάσει συγγραφείς που τολμούν να κινηθούν ανάμεσα στο πραγματικό και στο συμβολικό, που χρησιμοποιούν την ιστορία για να θέσουν ερωτήματα και όχι για να δώσουν απαντήσεις. Με ενδιαφέρουν έργα όπου το φαινομενικά απλό κρύβει μια βαθύτερη ανησυχία. Μιλάω φυσικά για τις δυστοπίες του Όργουελ και τις αναλύσεις του Ντοστογιέφσκι. Για τη φαντασία του Τόλκιν και το σκοτάδι του Πόε. Για τον Κάφκα και τον Καμύ, τον Μπουκόφσκι και τον Μάρκες. Και τόσους άλλους που με τα χρόνια διαμόρφωσαν την ίδια την έννοια της ιδέας.

Περισσότερο όμως από συγκεκριμένα ονόματα, με έχει διαμορφώσει η αναγνωστική εμπειρία γενικά — η επαφή με κείμενα που με έκαναν να σταθώ, να αμφισβητήσω, να σιωπήσω. Οι κόσμοι που παίρνουν ζωή μέσα από λίγες αράδες. Οι ήρωες και το σκοτάδι. Πόσοι άλλωστε δεν νιώσαμε ότι ανήκουμε κάπου μέσα σε λίγες σελίδες;

Ετοιμάζεις κάτι νέο;

Αντώνης Κορτέλης: Η γραφή είναι για μένα μια συνεχής διερεύνηση. Ήδη ετοιμάζεται ένα μυθιστόρημα βασισμένο στην απίθανη ιστορία της οικογένειας μου και μια συλλογή παραμυθιών σε συνεργασία με μια ψυχολόγο. Και βεβαίως δύο καινούργια θεατρικά έργα για την σεζόν που έρχεται.

Αν το Εν αρχήν ούτε λόγος κινήθηκε γύρω από τη σιωπή και το άρρητο, τα επόμενα έργα ίσως εξετάσουν τι συμβαίνει όταν τελικά αποκτούν φωνή.