Δώρα Χρυσικού: «Ακόμα κι αν είναι το τελευταίο μου έργο, αυτή την ιστορία θα την πω»

«Ο Παύλος ήταν ξένος κι έγινε ο πιο δικός μου».

Με αυτή τη φράση η Δώρα Χρυσικού συμπυκνώνει το προσωπικό και πολιτικό φορτίο που κουβαλά το «Δεκαοχτώ Ενάτου», ένας μονόλογος βασισμένος στη δολοφονία του Παύλου Φύσσα και στη δίκη της Χρυσής Αυγής.

«Νιώθω μεγάλη τιμή και ευγνωμοσύνη που μπορώ να λέω στο κοινό αυτή την ιστορία, του Παύλου και των δύο κοριτσιών· που μιλάω για τον Παύλο σε παρόντα χρόνο, που κάπως συμβάλλω κι εγώ να μην ξεχαστεί αυτό το τόσο ξεχωριστό πλάσμα, αλλά και το τι έκαναν οι δολοφόνοι του», λέει χαρακτηριστικά στο CNN Greece.

Η ίδια περιγράφει την παράσταση ως «τη συμπύκνωση 49 χρόνων ζωής, πορείας και σκέψης», ενώ παραδέχεται ότι κάθε βράδυ πάνω στη σκηνή «ξεριζώνει τα σωθικά» της για να αφηγηθεί μια ιστορία που θεωρεί χρέος να μη σβήσει από τη δημόσια μνήμη.

Παράλληλα, παραδέχεται πως το έργο αποτελεί ίσως την πιο προσωπική καλλιτεχνική της αναμέτρηση μέχρι σήμερα:

«Το “Δεκαοχτώ Ενάτου” συμπυκνώνει όλη μου την κοσμοθεωρία, όλη μου την ύπαρξη, όλη μου την αγάπη και τη βαθιά ευγνωμοσύνη για αυτό το πλάσμα και την οικογένειά του. Είναι η συμπύκνωση 49 χρόνων ζωής, πορείας και σκέψης».

Μιλώντας στο CNN Greece, η ηθοποιός εξηγεί γιατί «το θέατρο θα είναι πάντα ένα καταφύγιο όταν λιγοστεύει το οξυγόνο», πώς ο φόβος έγινε κεντρικός άξονας της παράστασης και γιατί πιστεύει πως η τέχνη οφείλει να στέκεται απέναντι στη βία, τον φασισμό και τη λήθη.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με την Δώρα Χρυσικού:

Το «Δεκαοχτώ Ενάτου» δεν είναι απλώς μια θεατρική παράσταση, αλλά μια βαθιά πολιτική και ανθρώπινη κατάθεση για τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα και τη δίκη της Χρυσής Αυγής. Εσείς, που έχετε αποδείξει μέσα από την πορεία σας ότι επιλέγετε έργα με κοινωνικό αποτύπωμα και ουσία, πώς διαχειρίζεστε συναισθηματικά το βάρος ενός τόσο φορτισμένου μονολόγου κάθε φορά που ανεβαίνετε στη σκηνή;

Δώρα Χρυσικού: Η εμπλοκή μου με το κείμενο του Δεκαοχτώ Ενάτου πέρασε από πολλά στάδια, όπως συνήθως συμβαίνει με κάθε νέο πόνημα-έργο με το οποίο καταπιάνεται ο ηθοποιός. Στην περίπτωση όμως του συγκεκριμένου μονολόγου ήταν ακόμα πιο «δύσκολη» η πορεία· γιατί λόγω της βαθιάς μου σύνδεσης και της συναισθηματικής φόρτισης λόγω θέματος, μου ήταν αρκετά δύσκολο να διαχωρίσω την ηρωίδα από τη Δώρα. Δηλαδή μπλεκόταν ο δικός μου συναισθηματικός «κόμπος» με αυτόν της Δάφνης, της ηρωίδας μου. Αλλά κανέναν δεν ενδιαφέρει στο θέατρο να δει το «δράμα» του ηθοποιού. Έτσι δούλεψα πολύ με τον σκηνοθέτη μου, τον Κοραή Δαμάτη, και την Πηγή Δημητρακοπούλου που σκηνοθέτησε τα βίντεο της παράστασης, ώστε να αποκτηθεί η απαιτούμενη «απόσταση».

Η αλήθεια είναι ότι είναι μια δύσκολη παράσταση για μένα, αν και δεν θεωρώ ότι υπάρχουν ποτέ εύκολες παραστάσεις. Η βασική δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι, επειδή το θέμα πραγματεύεται μια πολιτική δολοφονία, νιώθω ότι το καλλιτεχνικό αποτύπωμα πρέπει να είναι εξαιρετικά άρτιο, έτσι ώστε να μην δοθεί ποτέ η αίσθηση ότι καπηλευόμαστε μια ιστορία που -ούτως ή άλλως ενέχει μεγάλη συγκίνηση και ένταση- εκβιάζοντας το συναίσθημα του κοινού.

Πρακτικά μιλώντας, εμένα η παράσταση όχι μόνο δεν με βαραίνει, με απελευθερώνει. Νιώθω μεγάλη τιμή και ευγνωμοσύνη που μπορώ να λέω στο κοινό αυτή την ιστορία, του Παύλου και των δύο κοριτσιών· που, ενδεχομένως, φωτίζω πτυχές της ιστορίας που μπορεί να ήταν άγνωστες στον κόσμο· που μιλάω για τον Παύλο σε παρόντα χρόνο, που κάπως συμβάλλω κι εγώ να μην ξεχαστεί αυτό το τόσο ξεχωριστό πλάσμα, αλλά και το τι έκαναν οι δολοφόνοι του.

Άρα κάπως μπλέκεται η χαρά με την οδύνη, η μνήμη με την πραγματικότητα. Τον πανικό διαδέχτηκε η χαρά, και τώρα μόνο η χαρά με οδηγεί. Η χαρά και η ευθύνη. Είχα πει πως ακόμα κι αν αυτός ο μονόλογος είναι το τελευταίο πράγμα που θα κάνω, εγώ αυτή την ιστορία θα την πω. Με τους δικούς μου όρους.

Κάθε μέρα αφήνω ένα κομμάτι της Δώρας πάνω στη σκηνή. Κάθε μέρα κοιτάζοντας τη φωτογραφία του Παύλου στο καμαρίνι, σιγοτραγουδώντας τη «Δίκοπη Ζωή», νιώθω πως αυτή η ιστορία είναι ανεξάντλητη μέσα μου. Χωρίς τέλος, βαθύ πηγάδι. Κάθε μέρα ξεριζώνω τα σωθικά μου για να τα βρω την επομένη στη θέση τους πάλι για την ίδια αναμέτρηση.

Παρόλα αυτά, θα ήθελα να μπορούσα να μην χρειάζεται να λέω αυτές τις ιστορίες, να μην χρειάζεται να καταπιαστώ με «έργα με κοινωνικό αποτύπωμα» όπως είπατε· αλλά όσο ο κόσμος μας θα θυμίζει καζάνι που βράζει και ένα ρημαγμένο τοπίο βίας, μίσους και φρίκης, εγώ θα επιμένω να μιλώ για όλα αυτά που με καίνε. Γιατί πολύ απλά δεν μπορώ να κάνω αλλιώς.

Στην καριέρα σας έχετε κινηθεί με άνεση ανάμεσα στην τηλεόραση, το θέατρο και τον κινηματογράφο, υπηρετώντας ρόλους με έντονη ψυχολογική και κοινωνική διάσταση. Νιώθετε ότι το «Δεκαοχτώ Ενάτου» συνομιλεί με μια πιο προσωπική ανάγκη σας ως καλλιτέχνιδας και πολίτης να μιλήσετε δημόσια για τον φόβο, τη βία και τη μνήμη;

Δώρα Χρυσικού: Σίγουρα είναι το πιο δικό μου δημιούργημα. Και η πιο σύνθετη αναμέτρηση, προσωπικά, ηθικά, επαγγελματικά. Ξεκάθαρα. Το Δεκαοχτώ Ενάτου συμπυκνώνει όλη μου την κοσμοθεωρία, όλη μου την ύπαρξη, όλη μου την αγάπη, τη βαθιά ευγνωμοσύνη για αυτό το πλάσμα και την οικογένειά του.

Αυτός ο μονόλογος είναι ό,τι νιώθω για τον Παύλο που ήταν ξένος κι έγινε ο πιο δικός μου, για τη Μάγδα που δίνει ανθρώπινη χροιά σε όλα τα ακριβά, σημαντικά και σπουδαία, για την Ειρήνη και τον Τάκη που τους κουβαλώ μέσα μου, για τους φίλους, τους αγωνιστές, τους συνοδοιπόρους που οδήγησαν τα βήματά μου μέχρι εδώ, για τα δύο κορίτσια, τη Δήμητρα Ζώρζου και την Παρασκευή Καραγιαννίδου, που τους αξίζει να τα θυμόμαστε και να τα τιμούμε γιατί τίμησαν την ανθρώπινη υπόσταση. Και έγιναν σύμβολα θάρρους, γενναιότητας και ανθρωπιάς.

Είναι η συμπύκνωση 49 χρόνων ζωής, πορείας και σκέψης. Είναι όμως και οφειλή, είναι ο τρόπος που βρήκα εγώ να μην ξεχαστεί τίποτα απ’ όσα έγιναν στο Κερατσίνι το 2013.

Η μνήμη είναι η ζώσα ιστορία. Είναι τα χνάρια στα οποία βαδίζουμε, προσπαθώντας να επανοηματοδοτήσουμε το παρόν με όρους αντίστασης στη φρίκη και να οραματιστούμε το μέλλον. Η Ιστορία κάνει συνεχώς κύκλους και αναπαράγεται, αλλά κάτι πρέπει να μένει ως μάθημα, ως παρακαταθήκη, ως προειδοποίηση, ως προβολή του πού θα οδηγηθούμε. Ο φασισμός είναι γνωστός, τίποτα καλό δεν εκπροσωπεί, τίποτα καλό δεν γεννά. Αυτή η γνώση πρέπει να μας οδηγεί για να τον πολεμάμε με όλες μας τις δυνάμεις. Συνεχώς και πάντα.

Η παράσταση όμως είναι και ένα κάλεσμα στον κόσμο, να συναντηθούμε και να αναμετρηθούμε, να ψηλαφίσουμε ένα τραύμα, συλλογικό θαρρώ. Θέλω η παράσταση αυτή να είναι τόπος συνάντησης των ελεύθερων, δημοκρατικών ανθρώπων, να αποτελέσει έναν ασφαλή χώρο ζύμωσης και προστασίας της μνήμης· αλλά και ελπίδας για τους αγώνες που έχουμε να δώσουμε, που δεν είναι ποτέ μάταιοι και ποτέ χαμένοι, ακόμα και όταν ηττούμαστε.

Η ηρωίδα του έργου είναι μια «καθημερινή» γυναίκα που καλείται να σταθεί απέναντι στον φόβο και να καταθέσει την αλήθεια της. Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος λόγος συχνά κυριαρχείται από τοξικότητα και διχασμό, θεωρείτε ότι το θέατρο μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως πράξη αντίστασης και συλλογικής μνήμης;

Δώρα Χρυσικού: Το θέατρο θα είναι πάντα ένα καταφύγιο όταν ο κλοιός της αληθινής ζωής στενεύει. Όταν λιγοστεύει το οξυγόνο. Γιατί η Τέχνη, όση ζοφερότητα κι αν υπάρχει εκεί έξω, μεταβολίζει πάντα το Καλό και την Ομορφιά. Παρηγορεί και στέργει.

Το «Δεκαοχτώ Ενάτου» παρουσιάζεται φέτος στο Θέατρο Βράχων, έναν χώρο που έχει συνδεθεί ιστορικά με πολιτιστικές και πολιτικές στιγμές μεγάλης φόρτισης. Πιστεύετε ότι η συγκεκριμένη παράσταση αποκτά διαφορετική δυναμική όταν παρουσιάζεται σε έναν ανοιχτό χώρο με τόσο έντονο συμβολισμό και τόσο μεγάλο κοινό;

Δώρα Χρυσικού: Η αλήθεια είναι ότι για μένα η παράσταση είναι πάντα μία. Εννοώ ότι για μένα έχει την ίδια βαρύτητα και έχω πάντα την ίδια αγωνία και λαχτάρα, είτε παίζω μπροστά σε 10 ανθρώπους είτε μπροστά σε 1000.

Σίγουρα βέβαια η κλίμακα αλλάζει, όπως και κάποια τεχνικά ζητήματα στον τρόπο που επικοινωνείς έναν τόσο εσωτερικό μονόλογο σε ένα τόσο μεγάλο θέατρο και πολυπληθές κοινό. Αυτό που σίγουρα θα προσπαθήσω να διατηρήσω είναι αυτή η προσωπική χροιά, η αίσθηση ότι μιλάς σε κάθε θεατή ξεχωριστά, που σε έναν κλειστό χώρο μικρού θεάτρου είναι ευκολότερη. Ελπίζω να τα καταφέρω.

Παρόλα αυτά έχω απόλυτη επίγνωση ότι το Θέατρο Βράχων είναι μια μεγάλη πρόκληση για τον ηθοποιό. Επιλέγω όμως να σεβαστώ τον χώρο, τη δυναμική, την επιβλητικότητά του, χωρίς να απεμπολήσω την αλήθεια και τη μαγιά αυτού που έχουμε φτιάξει με την παράσταση. Να μην μπω δηλαδή σε διαδικασία να «μεγαλώσω» τα πράγματα υποκριτικά φοβούμενη μήπως ο χώρος με καταπιεί. Έχω μεγάλη χαρά για αυτή την ευκαιρία που μου δίνεται να παίξω αυτή την παράσταση σε αυτόν τον χώρο.

Έχετε μιλήσει ανοιχτά στο παρελθόν για προσωπικές δυσκολίες και για τη σημασία της αξιοπρέπειας και της αντοχής στη ζωή. Υπάρχουν στοιχεία της δικής σας διαδρομής που νιώθετε ότι συναντούν την ηρωίδα του «Δεκαοχτώ Ενάτου» και την ανάγκη της να βρει τη δύναμη να μιλήσει, ακόμη κι όταν όλα γύρω της την τρομάζουν;

Δώρα Χρυσικού: Όλοι οι άνθρωποι, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, προσπαθούμε να γίνουμε η καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας· να ξεπεράσουμε αγκυλώσεις και κοινωνικές νόρμες που μας στενεύουν και μας αιχμαλωτίζουν. Όλοι ακροβατούμε μεταξύ της συρρίκνωσης και του μεγαλείου. Υπ’ αυτή την έννοια η προσπάθεια της ηρωίδας να σπάσει τα στεγανά του φόβου και της ατολμίας αφορά τον καθένα από εμάς.

Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να βγει εύκολα από τη ζώνη της ευκολίας του. Είναι μια συνεχής και εξακολουθητική διαδικασία ωρίμανσης και εξέλιξης. Αλλά το μοτίβο του φόβου, ο φόβος ως ανθρώπινη κατάσταση, είναι κάτι που γνωρίζω καλά, κι είναι και από τους λόγους που τον ενέταξα ως βασικό πυλώνα του μονολόγου.

Θέλαμε με τη Μαρία Λούκα και τον Κοραή Δαμάτη να αναδείξουμε τι αποτύπωμα αφήνει ο φόβος στους ανθρώπους, αλλά και πώς τελικά δεν είναι αήττητος, πώς δαμάζεται, πώς μπορεί ο άνθρωπος να του επιβληθεί, κερδίζοντας εσωτερική ελευθερία και ισορροπία.

Ο κόσμος πάντα τρομακτικός ήταν και τρομακτικός παραμένει, αλλά η δράση και οι πράξεις μας δεν μπορούν να βάλλονται υπό το βάρος του φόβου. Προσωπικά τον φόβο έμαθα να τον σέβομαι και να τον θεωρώ ισχυρό αντίπαλο, δεν επιτρέπω όμως να με ορίζει.

Στην ασθένειά μου κόντεψε να με κατασπαράξει αλλά κάπως του επιβλήθηκα. Μαθήτευσα σ’ αυτό κι είναι ίσως ό,τι δυσκολότερο έχω κληθεί να κάνω. Έτσι κι η Δάφνη, μια ζωή έχανε απ’ αυτόν, αλλά στο τέλος τον κέρδισε στα σημεία. Κι όταν συμβαίνει αυτό είναι μια προσωπική στιγμή κραταιή και πολύτιμη.