Βάνα Πεφάνη στο CNN Greece: «Η λήθη είναι πολιτική πράξη»

Το «Μένγκελε» του Θανάση Τριαρίδη, σε σκηνοθεσία της Βάνας Πεφάνη, επιστρέφει στο ΠΛΥΦΑ μετά την περσινή του παρουσίαση στην Αθήνα και το ταξίδι του στη Ζυρίχη. Η παράσταση, που κινείται στα όρια του ψυχολογικού θρίλερ και θέτει στο επίκεντρο τη μνήμη, την ευθύνη και τη δυνατότητα της ανθρώπινης βίας να επανεμφανιστεί, θα παρουσιαστεί για επτά παραστάσεις τον Οκτώβριο, πριν επιστρέψει στη Ζυρίχη το 2027.

Για τη Βάνα Πεφάνη, ωστόσο, η επιστροφή δεν είναι απλώς μια επανάληψη μιας παράστασης που γνώρισε επιτυχία.

«Το πραγματικό ταξίδι, όμως, το κατασκευάζει η φαντασία του κοινού», λέει, ανατρέχοντας στην εμπειρία της πρώτης παρουσίασης, ενώ, μιλώντας για τη σχέση του έργου με το σήμερα, θέτει ένα πολύ πιο ανησυχητικό ερώτημα: «Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιες κοινωνικές συνθήκες έκαναν έναν άνθρωπο σαν τον Μένγκελε χρήσιμο».

Η ηθοποιός, σκηνοθέτις και καθηγήτρια υποκριτικής, αριστούχος απόφοιτος του Θεάτρου Τέχνης, μιλά στο CNN Greece για τη σιωπή του κοινού μετά το τέλος της παράστασης, το άνοιγμα των αρχείων στην Ελβετία, τη μνήμη ως πολιτική πράξη, τον φόβο μιας δημοκρατίας που αδειάζει σταδιακά από το περιεχόμενό της, αλλά και για τη δική της μετάβαση από την υποκριτική στη σκηνοθεσία.

Η συνέντευξη της Βάνας Πεφάνη στο CNN Greece

Μετά την περσινή επιτυχία, το «Μένγκελε» του Θανάση Τριαρίδη επιστρέφει μόνο για 7 παραστάσεις στο ΠΛΥΦΑ. Τι αποκομίσατε από την περσινή εμπειρία;

Βάνα Πεφάνη: Όταν σχεδιάζω μια παράσταση δεν είμαι ποτέ σίγουρη για την απήχηση που θα έχει στο κοινό, και δεν μιλώ εμπορικά, αναφέρομαι στη σύνδεση που δημιουργείς με τον κόσμο. Στην αρχή του «Μένγκελε», το κοινό παρακολουθεί ένα ψυχολογικό θρίλερ. Σταδιακά αντιλαμβάνεται ότι το πραγματικό αντικείμενο της παράστασης είναι ο ίδιος μέσα σε μια κλειστή αίθουσα. Αυτό που θυμάμαι περισσότερο δεν είναι το χειροκρότημα. Είναι η απόλυτη ησυχία σ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης. Είναι ο ήχος λίγο πριν από το χειροκρότημα. Εκείνη η παράξενη καθυστέρηση, σαν το κοινό να μην ήταν ακόμη βέβαιο ότι η παράσταση είχε τελειώσει. Τότε κατάλαβα ότι το τελευταίο μέρος του έργου δεν συμβαίνει στη σκηνή. Συμβαίνει μέσα στον θεατή. Εμείς δημιουργούμε ένα βαγόνι, δύο σώματα, μερικούς ήχους, φως και σκοτάδι. Το πραγματικό ταξίδι, όμως, το κατασκευάζει η φαντασία του κοινού. Πέρσι κατάλαβα ότι δεν πρέπει να προστατεύσουμε ούτε τους χαρακτήρες ούτε τους θεατές. Επιστρέφουμε λοιπόν, για να ανοίξουμε ξανά την πληγή, όχι για να επαναλάβουμε μια επιτυχία.

Την ώρα που το «Μένγκελε» επιστρέφει στη σκηνή, η Ελβετία, τον περασμένο Μάιο, αποφασίζει να ανοίξει αρχεία που παρέμεναν επί δεκαετίες σφραγισμένα και αφορούν τον ίδιο τον Μένγκελε και την πιθανή παρουσία του στη χώρα. Πώς σας επηρεάζει καλλιτεχνικά αυτή η σχεδόν απρόσμενη επικαιρότητα;

Βάνα Πεφάνη: Το άνοιγμα των αρχείων δεν κάνει το έργο ξαφνικά επίκαιρο. Αποδεικνύει ότι ήταν ήδη επίκαιρο. Τα αρχεία δεν παρέμειναν κλειστά από μόνα τους. Κάποιοι άνθρωποι και κάποιοι θεσμοί αποφάσισαν να παραμείνουν κλειστά. Η λήθη είναι πολιτική πράξη. Εμείς δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτε. Η πραγματικότητα έχει ήδη μπει μέσα στο έργο. Το παράξενο είναι ότι ταξιδέψαμε με ένα φανταστικό βαγόνι στη Ζυρίχη και, λίγους μήνες αργότερα, η ίδια η χώρα αποφάσισε να ανοίξει ένα κλειστό βαγόνι της μνήμης της. Όμως κάθε αρχείο που ανοίγει δημιουργεί ένα νέο ερώτημα: ποιος το έκλεισε, ποιος είχε το κλειδί και γιατί έπρεπε να περιμένουμε τόσο πολύ;

Τα αρχεία ανοίγουν για να φωτίσουν το παρελθόν. Η παράστασή σας, όμως, χρησιμοποιεί το παρελθόν για να κοιτάξει το παρόν. Τελικά, όταν μιλάμε σήμερα για τον Μένγκελε, προσπαθούμε περισσότερο να καταλάβουμε ποιος ήταν εκείνος ή να καταλάβουμε ποιοι είμαστε εμείς;

Βάνα Πεφάνη: Προσπαθούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει ανάμεσα σε εκείνον και σ’ εμάς. Για το ποιος ήταν ο Μένγκελε υπάρχουν ιστορικοί, βιογραφίες και αρχεία. Το θέατρο δεν χρειάζεται να κάνει μια ακόμη ψυχολογική νεκροψία ενός εγκληματία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιες κοινωνικές συνθήκες έκαναν έναν άνθρωπο σαν τον Μένγκελε χρήσιμο. Δεν ήταν απλώς ένας παράφρων σαδιστής. Ήταν μορφωμένος, επιστημονικά καταρτισμένος και απολύτως ενταγμένος σε έναν οργανωμένο κρατικό μηχανισμό. Αυτό είναι πολύ πιο ανησυχητικό. Αν αντιμετωπίσουμε τον Μένγκελε σαν ένα τέρας που δεν είχε τίποτε ανθρώπινο, τότε δημιουργούμε μια πολύ βολική απόσταση. Μπορούμε να πούμε: «Δεν είμαι σαν αυτόν» και να τελειώσουμε τη συζήτηση. Το θέατρο, όμως, υπάρχει για να συνεχίζει τη συζήτηση. Μας ζητά να αναρωτηθούμε ποια μικρά καθημερινά βήματα οδηγούν έναν άνθρωπο να πάψει να αναγνωρίζει την ανθρωπιά του άλλου. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε αυτό που συνέβη. Μπορούμε, όμως, να αποφασίσουμε πώς θα το θυμόμαστε. Και ο τρόπος με τον οποίο θυμόμαστε το παρελθόν επηρεάζει τον άνθρωπο που επιλέγουμε να είμαστε σήμερα.

Ο Θανάσης Τριαρίδης σημειώνει ότι έγραψε για τον Μένγκελε επειδή «υπήρξε – άρα ανά πάσα στιγμή μπορεί να ξαναυπάρξει». Εσείς, ως σκηνοθέτρια, τι φοβάστε περισσότερο ότι μπορεί να ξαναυπάρξει σήμερα;

Βάνα Πεφάνη: Ο Τριαρίδης, ο Θανάσης μας, ανήκει στους λίγους ανθρώπους που προσπαθούν έμπρακτα να κρατήσουν ζωντανή τη μνήμη. Τον εκτιμώ απεριόριστα. Προσωπικά, φοβάμαι μια κοινωνία που θα εξακολουθεί να ονομάζεται δημοκρατική, ενώ σταδιακά θα αδειάζει τη δημοκρατία από το περιεχόμενό της. Μια κοινωνία που θα περιορίζει δικαιώματα στο όνομα της ασφάλειας, θα διαχωρίζει τις ζωές σε χρήσιμες και περιττές και θα παρουσιάζει τη βία ως τεχνικά αναγκαία λύση. Ο φασισμός δεν επιστρέφει αρχικά ως κραυγή. Επιστρέφει σαν διοικητική πράξη, σαν στατιστική, σαν «έκτακτη ανάγκη». Και πάντοτε συνοδεύεται από ανθρώπους που λένε: «Εγώ απλώς έκανα τη δουλειά μου». Φοβάμαι επίσης μήπως η αδιαφορία γίνει συνήθεια. Γιατί η δημοκρατία δεν είναι κάτι που κερδίσαμε μία φορά. Είναι κάτι που οφείλουμε να επαναλαμβάνουμε καθημερινά, όπως ένα ποίημα που, αν πάψουμε να το λέμε, μπορεί να ξεχαστεί.

Η παράσταση έχει ήδη ταξιδέψει στη Ζυρίχη και θα επιστρέψει εκεί το 2027. Τι διαφορετικό διαπιστώσατε στον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνει το έργο το ελληνικό και το ελβετικό κοινό;

Βάνα Πεφάνη: Δεν πιστεύω στις εύκολες εθνικές ψυχολογίες. Τα ακροατήρια διαφοροποιούνται κυρίως από την ιστορική και κοινωνική θέση από την οποία παρακολουθούν. Έτσι δεν ξέρω αν υπάρχουν πραγματικά «το ελληνικό» και «το ελβετικό κοινό». Υπάρχουν διαφορετικοί άνθρωποι που έρχονται ένα βράδυ και κάθονται μαζί, χωρίς να γνωρίζονται. Στην Αθήνα αισθάνθηκα ότι το έργο συνδέθηκε πιο άμεσα με τη σημερινή πραγματικότητα. Στη Ζυρίχη υπήρχε μια διαφορετική σχέση με την ιστορική ευθύνη και τη μνήμη της Ευρώπης. Αλλά η σημαντικότερη στιγμή ήταν ίδια: η σιωπή μετά το τέλος. Για ογδόντα λεπτά, άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, εμπειριών και απόψεων μοιράστηκαν την ίδια δύσκολη ιστορία. Ίσως αυτή να είναι η μικρή πολιτική δύναμη του θεάτρου: δεν μας υποχρεώνει να συμφωνήσουμε. Μας ζητά μόνο να παραμείνουμε μαζί, μέσα στην ίδια αίθουσα.

Υπάρχει κάποιο σημείο της παράστασης που σας δυσκολεύει ακόμη να παρακολουθήσετε ως σκηνοθέτρια; Κάποια στιγμή που, παρότι γνωρίζετε ακριβώς τι πρόκειται να συμβεί, εξακολουθεί να σας ταράζει;

Βάνα Πεφάνη: Όταν πρωτοακούγεται η φράση «Αν είσαι, είμαι». Δύο άνθρωποι παίζουν. Πιστεύουν ότι μπορούν να μπουν και να βγουν από έναν ρόλο. Όμως κάποια στιγμή η φράση παύει να είναι κανόνας παιχνιδιού και γίνεται παγίδα. Ο ένας δεν μπορεί πια να υπάρξει χωρίς αυτό που έχει μετατρέψει τον άλλον. Με ταράζει η στιγμή που η φωνή αλλάζει ανεπαίσθητα, ενώ το σώμα παραμένει σχεδόν ακίνητο. Δεν ξέρεις αν ακούς τον ηθοποιό, τον χαρακτήρα, μια ανάμνηση ή κάτι που γεννιέται εκείνη τη στιγμή μέσα στο κεφάλι σου. Εκεί το θέατρο γίνεται επικίνδυνο, όταν δεν είμαστε πια βέβαιοι από πού προέρχεται η φωνή που ακούμε. Εδώ θέλω να πω ότι οι ηθοποιοί μου, ο Γιώργος Νάσιος και η Εύα Πιάδη, έχουν αναμετρηθεί με πολύ δύσκολες περιοχές και κατάφεραν να ξεπεράσουν τον εαυτό τους. Είναι ανέλπιστα «επικίνδυνοι» στη σκηνή.

Έχετε μια σπουδαία πορεία στον χώρο της υποκριτικής και τα τελευταία χρόνια σας βλέπουμε πολύ συχνά στην καρέκλα του σκηνοθέτη. Πώς προέκυψε αυτή η ανάγκη;

Βάνα Πεφάνη: Από περιέργεια. Χαρακτηριστικό κομμάτι του χαρακτήρα μου. Νιώθω περιέργεια συνεχώς για τα πάντα. Από την ανάγκη, αν θέλετε, να καταλάβω κάτι που δεν καταλάβαινα. Δεν σκηνοθετώ επειδή έχω μια απάντηση την οποία θέλω να μεταδώσω. Σκηνοθετώ επειδή υπάρχει μια εικόνα, μια ιστορία ή μια ανθρώπινη συμπεριφορά που μου παραμένει ακατανόητη. Η πρόβα είναι ο τρόπος να πλησιάσουμε συλλογικά αυτό το άγνωστο. Η υποκριτική, η γραφή, η διδασκαλία και η σκηνοθεσία δεν είναι για μένα διαφορετικές περιοχές. Είναι διαφορετικοί τρόποι ακρόασης. Σαν ηθοποιός ακούω με το σώμα μου. Σαν συγγραφέας ακούω τις λέξεις. Σαν σκηνοθέτρια προσπαθώ να ακούσω ακόμη και αυτό που δεν βρίσκεται στη σκηνή. Η σκηνοθεσία, λοιπόν, δεν γεννήθηκε από την επιθυμία να ελέγξω την παράσταση. Γεννήθηκε από την επιθυμία να δημιουργήσω τις συνθήκες ώστε να συμβεί κάτι που κανείς μας δεν μπορούσε να προβλέψει. Η εμπειρία της ηθοποιού, όμως, παραμένει το βασικό μου κριτήριο: αν μια σκηνοθετική ιδέα δεν μετατρέπεται σε συγκεκριμένη πράξη στο σώμα του ηθοποιού, τότε είναι απλώς διακόσμηση, φιοριτούρα.