CULTURE

Bookreads: Κωστής Μαλούτας – «Δεν θυμάμαι», μια αυτοβιογραφία μέσα από τα κενά της μνήμης

Bookreads: Κωστής Μαλούτας – «Δεν θυμάμαι», μια αυτοβιογραφία μέσα από τα κενά της μνήμης
Ο Κωστής Μαλούτας.

Τι απομένει από μια ζωή όταν αρχίζουμε να ξεχνάμε τις λεπτομέρειές της; Πόσα πρόσωπα, στιγμές, συνήθειες και περιστατικά που κάποτε θεωρούσαμε σημαντικά έχουν ήδη χαθεί από τη μνήμη μας, χωρίς καν να το αντιληφθούμε; Και πόσο διαφορετική θα ήταν η αφήγηση της προσωπικής μας ιστορίας αν, αντί να προσπαθούσαμε να θυμηθούμε, καταγράφαμε όλα όσα δεν θυμόμαστε πια; Αυτή είναι η αφετηρία του Κωστή Μαλούτα στο βιβλίο του «Δεν θυμάμαι», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γεννήτρια και αποτελεί μια ιδιότυπη άσκηση αυτοβιογραφικής γραφής, με επίκεντρο όχι τη μνήμη, αλλά τη λήθη.

Ο συγγραφέας επιλέγει να αντιστρέψει ένα γνώριμο λογοτεχνικό παιχνίδι. Εκεί όπου ο Τζο Μπρέιναρντ, στο «I Remember», και ο Ζορζ Περέκ, στο «Je me souviens», συγκέντρωναν μικρές και μεγάλες αναμνήσεις, ο Μαλούτας ξεκινά από την απουσία τους. Κάθε καταγραφή αρχίζει με τη φράση «Δεν θυμάμαι», η οποία επανέρχεται σχεδόν εμμονικά, δημιουργώντας έναν ρυθμό που παρασύρει τον αναγνώστη σε μια διαρκή περιπλάνηση στον χρόνο.

Το αποτέλεσμα είναι ένα αυτοβιογραφικό δοκίμιο 150 σελίδων, οργανωμένο σε ημερολογιακή μορφή, το οποίο δεν ακολουθεί τη συμβατική χρονολογική σειρά μιας αφήγησης. Αντίθετα, αφήνεται στη λειτουργία της μνήμης, στις απρόβλεπτες συνδέσεις και στα άλματα από τη μία περίοδο της ζωής στην άλλη. Από τις πιο ασήμαντες καθημερινές λεπτομέρειες μέχρι τις απώλειες, τις οικογενειακές σχέσεις, τις φιλίες και τις εμπειρίες που διαμόρφωσαν τον συγγραφέα, κάθε σημείωση γίνεται αφορμή για μια νέα διαδρομή.

Η ευρηματικότητα του εγχειρήματος βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μετατόπιση. Το «δεν θυμάμαι» δεν λειτουργεί ως παραδοχή αδυναμίας, αλλά ως ένας διαφορετικός τρόπος προσέγγισης του εαυτού. Άλλωστε, η μνήμη δεν αποτελεί ένα ασφαλές αρχείο στο οποίο μπορούμε να ανατρέξουμε όποτε το επιθυμούμε. Είναι επιλεκτική, αποσπασματική, συχνά αναξιόπιστη και διαρκώς μεταβαλλόμενη. Ο Μαλούτας δεν επιχειρεί να ανασυνθέσει όσα χάθηκαν ούτε να αναζητήσει εξηγήσεις για την εξαφάνισή τους. Καταγράφει το ίδιο το γεγονός της απώλειας και αφήνει τις σκέψεις που προκύπτουν να οδηγήσουν την αφήγηση.

008softdenthym-1.jpg

Υπάρχει, ωστόσο, κάτι περισσότερο από μια ενδιαφέρουσα συγγραφική άσκηση. Σταδιακά, το προσωπικό ημερολόγιο αποκτά συλλογικές διαστάσεις. Οι αναφορές σε μουσικές, ταινίες, τεχνολογικές συνήθειες, καθημερινές πρακτικές και μικρές πολιτισμικές λεπτομέρειες μιας συγκεκριμένης εποχής δημιουργούν ένα μωσαϊκό εμπειριών που ξεπερνά τα όρια της προσωπικής βιογραφίας. Ιδιαίτερα για τους αναγνώστες που ανήκουν στην ίδια περίπου γενιά με τον συγγραφέα, αρκετές από αυτές τις καταγραφές λειτουργούν σαν απρόσμενες συναντήσεις με το δικό τους παρελθόν.

Αυτή είναι ίσως και η πιο ενδιαφέρουσα επιτυχία του βιβλίου: ο αναγνώστης δεν παραμένει απλός παρατηρητής της ζωής κάποιου άλλου. Αρχίζει να συμπληρώνει νοερά τις δικές του καταγραφές, να ανακαλεί πρόσωπα που έχει ξεχάσει, περιστατικά που δεν είχε σκεφτεί εδώ και χρόνια και λεπτομέρειες που κάποτε θεωρούσε αυτονόητες. Το βιβλίο λειτουργεί έτσι σαν ένας ιδιότυπος καθρέφτης, στον οποίο δεν αναγνωρίζουμε απαραίτητα όσα θυμόμαστε, αλλά κυρίως όσα έχουν χαθεί στην πορεία.

Ο Μαλούτας χειρίζεται αυτή την ιδέα με μια γραφή που διατηρεί την παιγνιώδη διάθεσή της, χωρίς να αποφεύγει τη μελαγχολία. Το χιούμορ προκύπτει συχνά από την ίδια την απρόβλεπτη φύση των καταγραφών, από την εναλλαγή του ασήμαντου με το ουσιαστικό και από την αφοπλιστική ειλικρίνεια μιας φράσης που επαναλαμβάνεται χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογήσει την παρουσία της. Κάτω από αυτή την ελαφρότητα, όμως, υπάρχει η διαρκής υπενθύμιση του χρόνου που περνά και των ανθρώπων ή των στιγμών που δεν μπορούμε πλέον να ανακαλέσουμε.

Η επανάληψη της ίδιας φράσης θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε μονοτονία. Εδώ, αντίθετα, αποτελεί τον βασικό μηχανισμό που οργανώνει το κείμενο και του προσδίδει συνοχή. Κάθε νέα πρόταση ανοίγει μια διαφορετική διαδρομή, ενώ η συσσώρευση των σημειώσεων δημιουργεί μια ενιαία εικόνα, χωρίς να απαιτείται μια γραμμική αφήγηση. Είναι μια δομή που ταιριάζει και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη σκέψη: συνειρμικά, αποσπασματικά, με συνεχείς μεταβάσεις ανάμεσα σε διαφορετικούς χρόνους και εμπειρίες.

Το «Δεν θυμάμαι» δεν προσπαθεί να δώσει απαντήσεις για τη φύση της μνήμης ούτε να διατυπώσει κάποια μεγάλη θεωρία γύρω από τη λήθη. Προτιμά να παραμείνει μέσα στο ίδιο το παιχνίδι της αναπόλησης, αναδεικνύοντας πως ακόμη και όσα έχουμε ξεχάσει εξακολουθούν, με έναν παράδοξο τρόπο, να αποτελούν μέρος της ταυτότητάς μας. Γιατί η προσωπική μας ιστορία δεν συγκροτείται μόνο από όσα μπορούμε να αφηγηθούμε, αλλά και από εκείνα που έχουν χαθεί χωρίς να πάψουν να μας επηρεάζουν.

Με το τρίτο βιβλίο του, μετά το «Μια φορά (και ίσως κι άλλη μία)» και το «Το τελευταίο σήμερα», ο Κωστής Μαλούτας επιλέγει μια λιτή αλλά ευρηματική φόρμα για να προσεγγίσει ένα θέμα που αφορά όλους. Και το καταφέρνει χωρίς να καταφεύγει σε εύκολες συγκινήσεις ή σε μια εξιδανικευμένη αναπαράσταση του παρελθόντος.

Τελικά, το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που αφήνει πίσω του το βιβλίο δεν είναι τι θυμόμαστε, αλλά πόσα από αυτά που ξεχάσαμε εξακολουθούν να μας ορίζουν. Ίσως, άλλωστε, η αυτοβιογραφία να μην χρειάζεται πάντα μια πλήρη καταγραφή όσων συνέβησαν. Μερικές φορές αρκεί να ξεκινήσει από την πιο ειλικρινή παραδοχή: δεν θυμάμαι.