Μάρκος Αυρήλιος: Όταν η στωική φιλοσοφία δοκιμάστηκε στην εξουσία

Παρά τη σχεδόν μυθική εικόνα του σοφού ηγεμόνα –μια εικόνα που ενισχύθηκε στη σύγχρονη εποχή από την ταινία Μονομάχος– ο Μάρκος Αυρήλιος παραμένει για τους ιστορικούς μια σύνθετη και συχνά αντιφατική προσωπικότητα. Από τη μία, τα Εις εαυτόν, το έργο που έγραψε ως προσωπικό στοχαστικό ημερολόγιο, θεωρείται μέχρι σήμερα κορυφαίο κείμενο της στωικής φιλοσοφίας. Από την άλλη, η μακρά βασιλεία του (161–180 μ.Χ.) χαρακτηρίστηκε από πολέμους, επιδημίες και αποφάσεις που μοιάζουν να απέχουν από τα ιδανικά της εσωτερικής γαλήνης και της κοσμοπολίτικης ηθικής που ο ίδιος διακήρυττε.

Αυτή ακριβώς την απόσταση επιχειρεί να εξετάσει το νέο βιβλίο του Γουίλιαμ Ο. Στίβενς, ομότιμου καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Creighton, με τίτλο Μάρκος Αυρήλιος: Φιλόσοφος-Βασιλιάς. Ο συγγραφέας παίρνει σαφή θέση υπέρ της εικόνας ενός ηγεμόνα που, παρά τις αντιφάσεις του, προσπάθησε να διατηρήσει τη στωική του στάση μέσα σε έναν κόσμο που κατέρρεε. Όπως σημειώνει χαρακτηριστικά, «παρότι ο Μάρκος ήταν αναγνωρισμένος ως φιλόσοφος στην εποχή του, ο ρόλος του στα στρατιωτικά ζητήματα ήταν τελικά πιο σημαντικός για τους συγχρόνους του».

Από παιδί-θαύμα σε διάδοχο της αυτοκρατορίας

Γεννημένος το 121 μ.Χ. ως Μάρκος Άννιος Βέρος, ο νεαρός Μάρκος ξεχώρισε από πολύ νωρίς για τη σοβαρότητα και τη μελετηρή του φύση. Η εντύπωση που προκάλεσε στον αυτοκράτορα Αδριανό ήταν τέτοια, ώστε εκείνος τροποποίησε το επώνυμό του από Verus («αληθινός») στο υπερθετικό Verissimus («ο πιο αληθινός»). Το 138 μ.Χ., ακολουθώντας την παράδοση της υιοθεσίας ως μέσου διαδοχής, ο Αδριανός υιοθέτησε τον Αντωνίνο –τον μετέπειτα Αντωνίνο Ευσεβή– με την προϋπόθεση ότι εκείνος θα υιοθετούσε τον Μάρκο και τον Λεύκιο Κειόνιο Κόμμοδο, εξασφαλίζοντας έτσι τη σταθερότητα της αυτοκρατορίας για δύο γενιές.

Ο Μάρκος μεγάλωσε στο παλάτι έχοντας ως πρότυπο τον Αντωνίνο, τον οποίο αργότερα εξύμνησε στα Εις εαυτόν για τη λιτότητα και τη μετριοπάθειά του. «Με έκανε να συνειδητοποιήσω», έγραφε, «ότι μπορεί κανείς να ζει σε ένα παλάτι χωρίς σωματοφύλακες, φανταχτερά ρούχα και περιττή πολυτέλεια».

Συν-αυτοκράτορας σε εποχή κρίσεων

Με τον θάνατο του Αντωνίνου το 161 μ.Χ., ο Μάρκος και ο Λεύκιος έγιναν οι πρώτοι συν-αυτοκράτορες της Ρώμης. Η συνύπαρξη αυτή αποδείχθηκε σύντομη. Ο Λεύκιος, γνωστός για τον έκλυτο βίο του, πέθανε έπειτα από οκτώ χρόνια, σε μια περίοδο που η αυτοκρατορία μαστιζόταν από μια φονική πανδημία, πιθανότατα ευλογιά. Τα θύματα ανήλθαν σε εκατομμύρια, ανάμεσά τους και τα περισσότερα από τα δεκατέσσερα παιδιά του Μάρκου και της Φαουστίνας. Μόνο πέντε κόρες και ένας γιος επέζησαν: ο Κόμμοδος.

Η ύπαρξη νόμιμου γιου έφερε τον Μάρκο μπροστά σε ένα από τα μεγαλύτερα διλήμματα της ζωής του. Για σχεδόν οκτώ δεκαετίες, η αυτοκρατορία κυβερνιόταν από ικανούς ηγέτες που είχαν επιλεγεί μέσω υιοθεσίας, τους λεγόμενους Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες. Ο Μάρκος, ωστόσο, επέλεξε να ορίσει διάδοχο τον Κόμμοδο, θέτοντας τη βιολογική συνέχεια πάνω από την αξιοκρατία –μια απόφαση που θα αποδεικνυόταν καθοριστική.

Πόλεμος, φιλοσοφία και αντίφαση

Την ίδια περίοδο, γερμανικές και σαρματικές φυλές άρχισαν να περνούν τον Δούναβη, οδηγώντας στους Μαρκομανικούς Πολέμους (166–180 μ.Χ.). Ο Μάρκος πέρασε μεγάλο μέρος της βασιλείας του σε στρατόπεδα στον βορρά, αντιμετωπίζοντας συγκρούσεις που σήμερα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν περισσότερο ως μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών παρά ως κλασικές εισβολές. Μια μνημειακή στήλη στη Ρώμη, που σώζεται έως σήμερα, απεικονίζει με ωμό ρεαλισμό τις νίκες του επί των αντιπάλων του.

Εδώ αναδεικνύεται και η κεντρική ένταση που εξετάζει ο Στίβενς: πώς συμβιβάζεται ο στωικός στοχαστής με τον ηγεμόνα που διεξάγει πολέμους; Όπως υποστηρίζει, παρότι οι Στωικοί έβλεπαν τον κόσμο ως μια ενιαία κοσμόπολη, ο Μάρκος θεωρούσε καθήκον του να προστατεύσει αυτή την κοινότητα από όσους την απειλούσαν, ακόμη κι αν αυτό απαιτούσε βία.

Η σκιά του Κόμμοδου

Η επιδείνωση της υγείας του Μάρκου και η ανάγκη σταθερότητας οδήγησαν το 177 μ.Χ. στην ανακήρυξη του Κόμμοδου ως συναυτοκράτορα. Ο νεαρός, όμως, έδειχνε ελάχιστο ενδιαφέρον για τη διακυβέρνηση, προτιμώντας τον αθλητισμό και τα θεάματα. Παρά τις αμφιβολίες, ο Μάρκος δεν υπαναχώρησε. Με τον θάνατό του το 180 μ.Χ., ο Κόμμοδος ανέβηκε στον θρόνο, σηματοδοτώντας το τέλος της εποχής των Καλών Αυτοκρατόρων.

Ο Στίβενς προσπαθεί να δικαιολογήσει αυτή την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι ο παραγκωνισμός του Κόμμοδου θα μπορούσε να οδηγήσει σε εμφύλιο πόλεμο. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: μήπως ο φιλόσοφος-βασιλιάς, παρά τις ίδιες του τις προειδοποιήσεις να μην γίνει ποτέ «Καίσαρας», προτίμησε τελικά τη δυναστική συνέχεια από τις αρχές που ο ίδιος διακήρυττε;

Ένα ερώτημα που, σχεδόν δύο χιλιετίες αργότερα, εξακολουθεί να καθιστά τον Μάρκο Αυρήλιο μία από τις πιο συναρπαστικές μορφές της ρωμαϊκής ιστορίας.