Λίλλυ Μελεμέ: «Όταν ο καταπιεσμένος άνθρωπος αποκτά εξουσία, αρχίζει το πραγματικά τρομακτικό»

«Το έργο του Γκόρκι παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρο γιατί αποτελεί μια ισχυρή αλληγορία για τους μηχανισμούς εξουσίας που παραμένουν το ίδιο ισχυροί και καλοκουρδισμένοι», σημειώνει η Λίλλυ Μελεμέ.

Στη «Βάσσα», το σύστημα της οικογένειας–επιχείρησης «δεν συγχωρεί την αδυναμία» και μετατρέπει τον άνθρωπο σε «ένα χρήσιμο εργαλείο που θυσιάζεται εύκολα».

Η ίδια φωτίζει τη διπλή φύση της ηρωίδας, τονίζοντας πως η Βάσσα είναι «ταυτόχρονα θύμα και θύτης», μια γυναίκα που, όταν αναλαμβάνει την εξουσία, «αναπαράγει με κυνισμό το ίδιο μοντέλο που την καταπίεζε».

Ακόμη και η μητρική αγάπη, όπως λέει, κινείται σε «μια γκρίζα ζώνη»: είναι παρούσα, αλλά «ασφυκτική και χειριστική», μια αγάπη που «προστατεύει σκοτώνοντας την αυτονομία».

Η ηρωίδα, σύμφωνα με τη σκηνοθέτρια και πρωταγωνίστρια, «ισορροπεί στην κόψη ενός ξυραφιού»: είναι «ταυτόχρονα θύμα και θύτης», μια γυναίκα που, όταν αποκτά εξουσία, «αναπαράγει με κυνισμό το ίδιο πατριαρχικό μοντέλο που την καταπίεζε». Και ακόμη κι εκεί όπου υπάρχει αγάπη, «η αλήθεια βρίσκεται στη γκρίζα ζώνη» — μια αγάπη «ασφυκτική και χειριστική», που «προστατεύει σκοτώνοντας την αυτονομία» και λειτουργεί άλλοτε ως «άλλοθι για τις πιο αποτρόπαιες πράξεις» κι άλλοτε ως «παρηγορητικό φίλτρο» για την ίδια τη Βάσσα.

Ακολουθεί ολόκληρη η συνέντευξη με την Λίλλυ Μελεμέ:

Τι είναι αυτό που κάνει τη «Βάσσα» του Μαξίμ Γκόρκι τόσο συγκλονιστικά
επίκαιρη σήμερα;

Λίλλυ Μελεμέ: Το έργο του Γκόρκι παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρο γιατί με αφορμή μια οικογενειακή ιστορία, αποτελεί στην πραγματικότητα μια ισχυρή αλληγορία
για τους μηχανισμούς εξουσίας που όχι μόνο δεν εξαφανίστηκαν με το
πέρασμα των χρόνων αλλά παραμένουν το ίδιο ισχυροί και
καλοκουρδισμένοι. Το σύστημα της οικογένειας--επιχείρησης που επιχειρεί να
διασώσει η Βάσσα, με κάθε κόστος, είναι ένα σύστημα σε κρίση, που
προτάσσει την επιβίωση ως μοναδικό σκοπό ύπαρξης. Ένα ασφυκτικό
σύστημα που δεν συγχωρεί την αδυναμία, ένα σύστημα οποίο οι ηθικές αξίες
βρίσκονται υπό κατάρρευση και στο οποίο ο άνθρωπος γίνεται συχνά ένα
χρήσιμο εργαλείο που θυσιάζεται εύκολα και χωρίς αναστολές στον βωμό
της ανάγκης.

Η Βάσσα είναι ταυτόχρονα θύμα και θύτης. Πώς ισορροπήσατε
σκηνοθετικά – και υποκριτικά – αυτή τη βαθιά αντίφαση;

Λίλλυ Μελεμέ: Νομίζω πως εδώ δεν τίθεται θέμα ισορροπίας καθώς αυτές οι δύο ιδιότητες είναι απόλυτες και ακραία αντιφατικές. Στην δική μας ανάγνωση δεν
προσπαθούμε να εξομαλύνουμε τις αιχμηρές γωνίες της συμπεριφοράς της
Βάσσα. Όντας η ίδια θύμα ενός ανδροκρατούμενου, πατριαρχικού
συστήματος, όταν αναλαμβάνει την εξουσία, αναπαράγει με κυνισμό και
σκληρότητα το ίδιο μοντέλο εξουσίας που την καταπίεζε όλα τα προηγούμενα
χρόνια. Ο Γκόρκι δεν αγιοποιεί την ηρωίδα του, δεν την εξαγνίζει, ούτε όμως
και τη δαιμονοποιεί. Κάθε πράξη της μέσα στο έργο είναι αποτέλεσμα αυτής
ακριβώς της τραγικής αντίφασης που κρύβεται βαθιά στον πυρήνα του
χαρακτήρα. Η Βάσσα ισορροπεί στην κόψη ενός ξυραφιού. Μας κοιτά
κατάματα, χωρίς περιστροφές κι αυτό προκαλεί μια παράδοξη αμηχανία.
Τοποθετεί μπροστά μας έναν αδυσώπητο καθρέφτη και μας προκαλεί να
αναρωτηθούμε: τί συμβαίνει στ΄αλήθεια όταν ένας καταπιεσμένος άνθρωπος
αποκτά εξουσία, οποιασδήποτε μορφής;

Μπορεί η Βάσσα να αγαπά πραγματικά τα παιδιά της ή η αγάπη της έχει
πλήρως μεταλλαχθεί σε μηχανισμό ελέγχου;

Λίλλυ Μελεμέ: H αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση, στην γκρίζα ζώνη κι αυτό είναι τρομερά ενδιαφέρον, τόσο σκηνοθετικά όσο και υποκριτικά. Η Βάσσα αγαπά
και φροντίζει για τα παιδιά της, απλώς το κάνει με έναν τρόπο τόσο χειριστικό
και εξουσιαστικό που τελικά έχει ως αποτέλεσμα τον ευνουχισμό και όχι την
πραγματική ελευθερία και ενηλικίωση. Τα προστατεύει σκοτώνοντας την
αυτονομία τους. Δεν επιλέγει συνειδητά να τα καταστρέψει, πιστεύει ειλικρινά
πως ό,τι κάνει, το κάνει για το καλό τους, στο όνομα της μητρικής αγάπης
Μόνο που αυτή η μορφή αγάπης είναι ανεπαρκής και στερείται κάθε ίχνος
τρυφερότητας, σεβασμού και εμπιστοσύνης και ανιδιοτέλειας. Κι αυτό, κατά τη
γνώμη μου είναι πιο τρομακτικό. Πρόκειται για μια αγάπη ασφυκτική
χειριστική που τρέφεται από το φόβο και επιζητά την υποταγή. Δεν
απουσιάζει εντελώς. Είναι πανταχού παρούσα, άλλοτε ως άλλοθι για τις πιο
αποτρόπαιες πράξεις, κι άλλοτε ως παρηγορητικό φίλτρο για την ίδια την
ηρωίδα, όταν έρχεται αντιμέτωπη με την συνείδησή της.

Πρωταγωνιστείτε στην παράσταση μαζί με ηθοποιούς που υπήρξαν
μαθητές σας. Πόσο δύσκολο είναι να βγείτε από το ρόλο της σκηνοθέτριας –
δασκάλας και να μπείτε σ’ αυτόν της ηθοποιού – συμπαίκτριας;

Λίλλυ Μελεμέ: Ομολογώ πως η μετάβαση από τον έναν ρόλο στον άλλον δεν είναι πάντα εύκολη ωστόσο είναι βαθιά δημιουργική και αποτελεί πράξη εμπιστοσύνης.
Το να υπάρξω μαζί τους ως ισότιμο σώμα και βλέμμα πάνω στη σκηνή και
την ίδια στιγμή να δημιουργήσω ένα χώρο ελευθερίας, όπου οι νεαροί μου
συνάδελφοι θα μπορέσουν να τολμήσουν να αναμετρηθούν γενναία με το
υλικό τους, ρισκάροντας και δοκιμάζοντας, χωρίς την αγωνία του μαθητή,
είναι για μένα ένα πολύ γοητευτικό στοίχημα που ανανεώνεται σε κάθε
πρόβα, και απαιτεί εγρήγορση και επαγρύπνηση και από τις δύο πλευρές. Για
να είμαστε ειλικρινείς, αυτή η μετάβαση χρειάζεται χρόνο - δεν μπορεί να
συμβεί αυτόματα, από την μια μέρα στην άλλη. Φυσικά, η κοινή γλώσσα, ο
κώδικας που έχει αναπτυχθεί μεταξύ μας αλλά και η βιογραφία του
παρελθόντος βοηθούν πολύ ώστε αυτή η σχέση να ενηλικιωθεί καλλιτεχνικά
και να αποτελέσει πεδίο μιας γόνιμης και δημιουργικής συνάντησης στο
παρόν.

Βλέπετε στους νέους ηθοποιούς μια διαφορετική σχέση με την εξουσία
και τη βία σε σχέση με προηγούμενες γενιές;

Λίλλυ Μελεμέ: Αναμφίβολα. Και το γεγονός αυτό είναι παρήγορο και ελπιδοφόρο. Μέσα σ΄ ένα ζοφερό τοπίο, όπου η τέχνη και τα επαγγέλματα γύρω από αυτήν
αντιμετωπίζονται, για να το θέσω κομψα, με έναν τρόπο μάλλον υποτιμητικό,
εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, δεν μπορώ παρά να θαυμάσω την τόλμη και
την αποφασιστικότητα των νεαρών καλλιτεχνών που ορθώνουν ανάστημα
απέναντι σε οποιαδήποτε μορφή εξουσίας, αμφισβητούν δημιουργικά τις
καλλιεργούν την κριτική τους σκέψη και διεκδικούν με θάρρος τα
επαγγελματικά και όχι μόνο δικαιώματά τους. Η ανοχή στην βία,
οποιασδήποτε μορφής, τείνει να εξαφανιστεί εντελώς και τη θέση της έχει
πάρει η ευαισθητοποίηση σε κοινωνικά και πολιτικά θέματα, η πίστη στην
συνεργατική δημιουργία και ο αγώνας για δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια.

Ως γυναίκα σκηνοθέτρια που καταπιάνεται με ένα έργο βαθιά πολιτικό και
σκληρό, έχετε νιώσει ότι η εξουσία στο θέατρο εξακολουθεί να είναι έμφυλη;

Λίλλυ Μελεμέ: Φυσικά, αν και όχι πάντα με θεσμικό ή ορατό τρόπο. Παρά την αυξημένη παρουσία γυναικών στην σκηνοθεσία τα τελευταία χρόνια, ακόμα και την
ανάληψη κομβικών θέσεων από γυναίκες, όπως η Κ. Ευαγγελάτου και η
Αργυρώ Χιώτη, που αποτελούν φωτεινές εξαιρέσεις, θεωρώ πως υπάρχει
ακόμα πολύς δρόμος αν θέλουμε να μιλήσουμε για ουσιαστική επαγγελματική
και καλλιτεχνική ισότητα. Οι γυναίκες σκηνοθέτιδες, ιδιαίτερα στο ελεύθερο
θέατρο, καλούνται συχνά να αποδεικνύουν ξανά και ξανά την αξία τους και
την διαχειριστική τους ικανότητα, αντιμετωπίζοντας ακόμα και στερεοτυπικές
συμπεριφορές, άμεσες ή έμμεσες. Η δυσπιστία και η αμφισβήτηση, που
εισπράττουν, είναι πολλές φορές αντιστρόφως ανάλογη με την εμπειρία τους.
Ωστόσο, παραμένει το πρώτο εμπόδιο που θα συναντήσουν προκειμένου να
υπερασπιστούν και εν τέλει να υλοποιήσουν το καλλιτεχνικό όραμά τους.

Η συνεργασία σας με τον Στάθη Λιβαθινό κρατά πολλά χρόνια. Τι ήταν
αυτό που σας διαμόρφωσε περισσότερο μέσα από αυτή τη σχέση;

Λίλλυ Μελεμέ: Για μένα ο Στάθης Λιβαθινός ήταν και θα είναι για πάντα ο Δάσκαλός μου, ακόμα και σήμερα, 30 χρόνια μετά από την πρώτη μας συνάντηση στην
αίθουσα της Δραματικής σχολής. Και χρησιμοποιώ Δ γιατί αυτή η σχέση
Δασκάλου-μαθητή είναι κατά τη γνώμη μου μια από τις πιο βαθιές και
καθοριστικές σχέσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας, καθώς δεν αφορά μόνο
στην μετάδοση γνώσης, εργαλείων, εμπειρίας και έμπνευσης, αλλά,
πρωτίστως στην διαμόρφωση ενός πολύτιμου τρόπου σκέψης και μιας
στάσης απέναντι στο θέατρο αλλά και την ίδια τη ζωή. Είναι μια σχέση
ακριβή;, μοναδική που εξελίσσεται διαρκώς με τα χρόνια και
μετασχηματίζεται πια σε έναν γόνιμο, δημιουργικό καλλιτεχνικό διάλογο, ο
οποίος παραμένει ζωογόνος, αποκαλυπτικός , με διαφορετικό τρόπο κάθε
φορά, και εν τέλει απελευθερωτικός.

Το 2007 υπήρξατε βοηθός σκηνοθέτη στη «Βάσσα», με τον Στάθη
Λιβαθινό στη σκηνοθεσία. Πώς βιώνετε σήμερα την επιστροφή στο ίδιο έργο,
αυτή τη φορά ως σκηνοθέτρια και πρωταγωνίστρια;

Λίλλυ Μελεμέ: Το 2007, όταν πρωτοήρθα σε επαφή με αυτό το κείμενο ως βοηθός
σκηνοθέτη στην εμβληματική παράσταση της Βάσσα στο Θέατρο της οδού
Κεφαλληνίας, με την Μπέτυ Αρβανίτη στον ομώνυμο ρόλο, θα τολμούσα να
πω ότι δέχθηκα μια γερή γροθιά στο στομάχι. Παρακολουθώντας την
δημιουργική διαδικασία των προβών και εμβαθύνοντας σταδιακά στον
σκοτεινό και αδυσώπητο ρεαλισμό του Γκόρκι προσπαθούσα να κατανοήσω
τον μηχανισμό συμπεριφοράς αυτής της συγκλονιστικά αντιφατικής μητέρας
και ομολογώ πως αντιστεκόμουν σθεναρά. Βλέπετε, είχα μόλις γεννήσει την
κόρη μου, έκανα τα πρώτα μου βήματα στη σκηνοθεσία και η περιρρέουσα
ατμόσφαιρα της εποχής, όχι μόνο σε προσωπικό αλλά και σε συλλογικό
επίπεδο ήταν γεμάτη αισιοδοξία. Ωστόσο, όσο κι αν αντιστεκόμουν στην
καυστική σκληρότητα του Γκόρκι, ταυτόχρονα την έβρισκα περίεργα
σαγηνευτική - ένιωθα ότι κρύβει στον πυρήνα της μια πολύ ενδιαφέρουσα
αλήθεια, όχι μόνο για τους ανθρώπους αλλά και για την ίδια τη ζωή, την
οποία απλώς τότε δεν ήμουν έτοιμη να αντικρύσω. Έτσι έδωσα κρυφά μια
υπόσχεση στον εαυτό μου: να επιστρέψω σ΄αυτό το κείμενο όταν το
επιτρέψουν οι συνθήκες και να τολμήσω να αναμετρηθώ με όλα όσα με
σόκαραν τότε. Τώρα, 19 χρόνια μετά, πιστεύω πως ήρθε η στιγμή γι΄αυτήν
την γενναία συνάντηση και δεν φαντάζεστε πόσο ανυπομονώ.